The Project Gutenberg eBook of Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang Buhay ni Eliseo at ni Hortensio

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang Buhay ni Eliseo at ni Hortensio

Author: Joaquín Tuason

Release date: July 16, 2005 [eBook #16312]
Most recently updated: December 12, 2020

Language: Tagalog

Credits: Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad,
Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders. Special
thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
this project. This ebook edition was typed page by page
from digital images taken of the book which was too fragile
to scan.

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK PATNUBAY NANG CABATAAN Ó TALINHAGANG BUHAY NI ELISEO AT NI HORTENSIO ***

[Transcriber's note: The original publisher of this book used two
types of diacritical mark on "g", breve and tilde.]

[Paalala ng nagsalin: Ang orihinal na naglimbag nang librong ito ay
gumamit ng dalawang klaseng tuldík sa "g", breve at tilde.]

PATNUBAY NANG CABATAAN

Ó

TALINHAGANG BUHAY

NI

ELISEO AT NI HORTENSIO

NA QUINATHA

NI JOAQUIN TUASON

nang may cunang uliran ang sinomang babasa.

Inihandog sa calinislinisan at lubhang

MAPAGCALIÑGANG PUSO NI MARÍA

Sa dulo,i, linag-yan nang isang pagpupuri

CAY S. LUIS GONZAGA

TAÑGING PINTACASI NANG CABATAAN

May lubos na capahintulutan

MANILA

Establecimiento Tipográfico de Modesto Reyes y C.a
Salcedo núm. 190 (Sta Cruz)
1901

¿Quod mimus Reiplublicae majus, meliusve affere possumus, quam si docemus, atque erudimus juventutem? Cic. II, de Div.

INDICE

Página 

3Sa calinis-linisan at lubhang mapagcaliñgang puso ni Maria

5Sa mañga dalagang babasa nito

7Pasimula

10Capítulo I. Ang magandang asal na dapat pasimulan mulang cabataan

15Capítulo II. Ang pinagcautañgan nang buhay

16Capítulo III. Ang hiyas nang isip

21Capítulo IV. Cung ano ang buhay siyang camatayan

27Capítulo V. Si Hortensio at ang pagcabaligtad nang mundo

34Capítulo VI. Ang uliran nang mañga dalaga

38Capítulo VII. Ang pagpili nang cacasamahin at ang mabuting paraan nang mangyaring macamtan

44Capítulo VIII. Ang pusong garing na di malamuyot

50Capítulo IX. May dalahirang banayad at may mahinhing talipandas

53Capítulo X. Ang catampalasanan ni Neron, at ang matandang mangagauay

58Capítulo XI. Ang pagtatagumpay nang cababaan at pagcaduhagui nang capalaluan

65Capítulo XII. Isang cabaitan ang maghunos dili cung may cagalitan

72Capítulo XIII. Ang buhay taga lañgit at ang pahimacas

SA CALINIS-LINISAN

AT LUBHANG

MAPAGCALIÑGANG PUSO NI MARÍA

O Pusong hindi man nalahirang libag

nang sala ni Adang minana nang lahat,

magsaganang bucal na di na-aampat

pagdaloy nang aua

sa balang dumulog na napaliling̃ap.

Cutang sadyang tibay na nacababacod

sa canino pa man palaring pacupcop,

mariquit na jarding hindi mapapasoc

nang lalong pang̃ahas,

sucab na caauay at may budhing hayop.

Oh daong ni Noé, na pinagpitagan

nang gahasang tubig sa mundo,i, gumunao,

tantong maliligtas sa capahamacan

ang lumulang tauo,

cahima,t, busabos na macasalanan.

Gayon ma,i, ang lalong iyong quinucupcop

ang napa-aauang malinis na loob,

ipinang̃ang̃anib ang lubhang marupoc

na catauang lupa

na sa ati,i, laguing naquiquihamoc.

Caya ang samo co, Pusong lubhang uagas;

aco,t, ang babasa,i, tapunan nang ling̃ap,

na houag itulot cami,i mapahamac

habang nabubuhay

sa balat nang lupang lipos nang bagabag.

Mapagpalang Ina,i, iyong caling̃ain

aco nang Puso mong lubhang mahabaguin;

houag pabayaang quita ay purihin

sa mundo, at saca

doon sa cabilang buhay caaua-yin.

Cundi ang luhog co,i, yaring pagdiriuang

ng̃ayon sa dang̃al mo, buti,t, cariquitan,

lubos na lumagui habang aco,i, buhay

at hangang sapitin

yaong bayang puspos nang caligayahan.

JOAQUIN TUASON.

Sa mañga dalagang babasa nito.

Cung capanahunan nang pamumucadcad

nang balabalaqui na mang̃a bulaclac,

sa mata at puso,i, nagsisipag-gauad

nang caligayahang lubhang aliualas.

Di sucat masabi ang pagcacaling̃a

nang baua,t, may-ari na nag-aalaga,t,

baca cun malanta ang pananariua

tambing na malagas, lumagpac sa lupa.

Sapagca nğa,t, cayo ang nacacatulad

nang aquing binanguit na mang̃a bulaclac,

at capanahunan nang pamumucadcad

nang sigla nang iyong catauang marilag.

Sa arao at gabi pauang caaliuan

sa iyo ay halos ang pumapatnubay,

ang dusang mapait bahag-ya na lamang

ihandog ang caniyang lilong cabang̃isan.

Ang masayang tinig nang mang̃a música

ay iguinagauad sa inyo touina;

sa bayan ó nayon, cayo ang ligaya

anopa,t, cauang̃is nang mang̃a sampaga.

Alin mang ligaya anaqui ay culang

cundi macasama ang cadalagahan,

malungcot ang bahay, ualang cahusayan

ito,i, hindi sucat ipag-alinglang̃an.

Cayo ng̃a ang laguing hinahanap-hanap

nang ibig cumita nang maguiguing palad;

baga ma,t, cung minsa,i, napapauacauac

ang mapanibulos sa inyo,i, lumiyag.

At cayo rin naman ang guinagauaran

nang labis na puri at lampas na galang,

sa inyo ay madla ang nag-uunahan

sumunod nang baua ninyong maibigan.

Bagama,t, marahil ang inadhica,i,

ang bung̃a nang inyong pagcapang̃anyaya,

cahima,t, di ninyo sinasapantaha,t,

malayong malayo uari sa gunita.

At sa inyo naman aquing inihandog

yaring duc-hang gugol nang isip na capos,

marapatin nauang tangapin nang loob

ang inadhica co na icalulugod.

Sa oras na tila ibig mamanglao

ang dibdib na gaui sa caligayahan:

at nang sa pagbasa ay houag manamnam

ang saclap na gauad nang capighatian.

Bumabasang irog, houag ipagtaca

ang lagda nang aquing mabagal na pluma

sa gusot na hanay acalain mo nang

sa salat ay ¿anong hahanapin baga?

Inaasahang cong mayroon din naman

na puputihin cang bung̃a,t, paquinabang,

at houag manğamba sa catitisuran

na macarurung̃is sa pusong dalisay.

Sa may tauang uica na parang aglahi

ang magandang aral parang itinahi

at sa di nangyaring buhay ay nagbinhi

nang isang maayos na pag uugali.

Cung baga,t, mabuti ang iyong matunghan

Dios ang purihin at pasalamatan;

ng̃uni,t, cung masama nama,i, cahabagan

ang laqui nang aquing hindi carunung̃an.

PASIMULA

Sa tabi nang isang malauac na dagat

na pinanununghan nang bundoc at gubat,

may isang lalaquing doo,i, lumalacad

ulol ang cauang̃is, ualang tinatahac.

Sa lagay nang anyo,t, mapanglao na muc-ha

mapagquiquilalang may dinaralita,

ang buntong hining̃ang hindi quinucusa

nag-aabot-abot na uala nang tila.

Ang pananamit pa,i, ualang munting ayos

at basa nang pauis sa harap at licod,

hindi anumana munti man sa loob

ang init nang arao na catacot-tacot.

Mariquit na buhoc gulong gulong lubha

anopa,t, mistulang guinusot na cusa,

at namamalisbis na manacanaca

sa mata ang lalong mapait na luha.

Anaqui ay ualang matutuhan gauin

lalacad nang munti, at saca titiguil,

uupo sa cahoy, papagdadaupin

ang dalauang camay, labi,i, cacagatin.

Itong tauong lipos nang dalita,t, dusa,i,

marilag ang tindig na caaya-aya,

ang tabas nang muc-ha,i, caliga-ligaya

at buháy na buháy ang daluang mata.

Noo,i, maliuanag, malago ang buhoc,

mapula ang pisng̃i, ilong ay matang̃os,

ang guitling nang liig ay calugod-lugod,

daliri,i, maliit at sadyang bibilog.

Ang dibdib ay buo, paa ay cabagay

nang ugaling laqui nang pang̃ang̃atauan,

malicsi ang quilos; ng̃uni,t, namamasdan

na nahahalo rin ang cabanayaran.

Sa caniyang lagay ay mapaghuhulo

na may catiisan siyang catutubo

baga ma,t, cung minsan ay tila susuco

sa dahas nang dusang nanaca sa puso.

At sa muc-ha niya,i, mapag-uunaua

nang macaquiquitang siya,i, batang bata

cahit nalilipos nang hindi cauasa

at lubhang mabang̃is na pagdaralita.

Sa guitna nang saquit niya,t, pag-iisa

humahanap mandin nang macacasama,

ang boong acala ay cung maihing̃a

maiisban-isban ang tindi nang dusa.

Di caguinsaguinsa siya,i, nacarinig

nang yabag nang paa sa dacong malapit,

agad natilihan, at ang sumaisip,

ito,i, capara cong may sucal sa dibdib.

Mapamaya maya lamang ay naquita

ang quinaugitlahang hinabol nang mata,

pagdating sa harap niya ay nagbadya

«¿Eliseo,i, baquit, at narito ca?»

«Salamat, Hortensio, catoto cong liyag

at natagpuan mo acong lipos hirap,

sa lagay na yari ay humahaguilap

nang isang gaya mong may loob na tapat.

«At aquing bubucsan laman niyaring dibdib

na pauang dalita,t, suson-susong hapis,

diua ay uala nang lunas na macapit

sa binilogbilog nitong sang daigdig.

«Caya naparito,i, aquing linilibang

ang dusang habilin nang mama cong hirang,

tila tumatangui sampong calang̃itan

umalio sa aquing pusong nalulumbay.»

«Houag magca-gayon, anang bagong dating,

laganap ang aua nang Dios sa atin:

pacaasahan mong hindi magmamalio

ang dating caling̃a sa nahihilahil.

«Caya sabihin mo ang puno at ugat

niyang dalita mong sa muc-ha,i, nalimbag:

isinusumpa cong caramay mo, liyag,

ang bagong catoto, bagama,t, di dapat.

«At cung sacali ma,t, sa sang lingo lamang

pagquiquilala ta, Eliseong hirang,

sumapanatag ca,t, iyong namamasdan

ang uri nang aquing pag-ibig na tunay.

«Tahas na uica cong malayong di palac

sa abang Hortensio ang gauang magsucab,

lalo,t, sa para mong sa aqui,i, nagligtas

doon sa nagnasang buhay co,i, mautas.

«Yaring boong buhay alang̃an pa mandin

ibayad sa iyong pagling̃ap sa aquin,

dahil sa tulong mo,i, siyang nacapiguil

sa camatayan cong biglang sasapitin.»

«Cung gayo,i, halica,t, tayo,i, mag-agapay

sa lilim nang cahoy na lubhang malabay:

di lamang ang dusa cundi boong buhay

ang sasalitin co,i, mangyaring paquingan.

«At ligaya co nang iyong matalastas

ang buhay na yaring silo-silong hirap,

nang ang pagling̃ap mo,i, siyang maguing lunas

na lubhang mabisa sa pusong may sugat.

CAPÍTULO I.—Ang magandang asal na dapat pasimulan mula sa cabataan.

«Sa Limang[1] capital nang Perúng calac-han

masaganang ciudad nang maraming yaman;

siyang naguing palad na quinamulatan

niring mang̃a matang sa pagluha,i, laan.

Nanariua ng̃ayon dini sa gunita

ang camusmusan cong quinandong nang toua;

mang̃a magulang co,i, ang laquing adhica

masunod ang aquing balang ninanasa.

Caya,t, ang uica co,i, sa buhay nang tauo,

oh catotong ibig, guilio na Hortensio,

ay maicacapit ang ng̃alang paraiso

sa buhay nang batang bago pa sa mundo.

Sapagca at ualang munting ala-ala

sa gutom at puyat, sa dusa,t, pang̃amba;

loob ay payapa, laguing nagsasaya

sa inang candung̃an na nagcacalara.

Ang lahat nang bagay sa sang daigdigan

pauang naghahandog nang caligayahan,

di nagugunita yaong camatayan

quiquitil nang buhay sa sang catauhan.

Balang macaquita ay nang̃alulugod

at catuoa-toua ang lahat nang quilos,

pagca palibhasa,i, malinis ang loob

at ang cumacasi,i, ang gracia nang Dios.

Ganito ang aquing dinaanang buhay

nang cabataan co cay inang namatay:

¡oh cung mangyayari sanang pagbalican

ang cauili-uili,t, mapalad na arao!

Di co na nalasap ang layao cay ama,

yayamang hindi co siya naquiquilala,

icalauang taon nang edad cong dala

siyang pagcamatay aco,i, nanğulila!

Nang aquing sapitin icapat na taon

pang̃ung̃ulila co,i, lalo pang nag-ulol,

ang masintang inang lubhang mapag-ampon

binauiang buhay nang Dios na Poon.

Sa pagpipighati di lubhang nalugmoc,

palibhasa aco,i, cabataang puspos,

natuyo ang luhang sa mata,i, naagos,

ang ama co,t, ina,i, lubos na nalimot.

Naguing parang ama na nagcacaling̃a

capatid na bunso nang ina cong mutya,

ang pagpapalayao ay cahang̃a-hang̃a

sa palad cong yari na napaca-aba.

Ang mama cong ito,i, isang bagong tauo,

ang edad na dala ay dalauang puo,t, pito,

may loob matanda at di nagugulo

sa mang̃a dalagang paroo,t, parito.

Pang̃ala,i, Prudencio, banayad ang asal

at sampo nang quilos ay hindi magaslao,

mahusay mang̃usap naman at magalang

sa cahima,t, sino na macapanayam.

Ualang pang̃alauang magturo,t, humatol

sa nasasalatan, para co ng̃a ng̃ayon,

dunong na umalio sa nalilingatong,

sa ulila nama,i, lubhang mapag-ampon.

Sa boong maghapo,i, hindi nauaualan

nang quinacaling̃a na caabalahan,

at namamahala sa naiuang yaman

nang mang̃a nuno cong caniyang magulang.

Pagdating nang gabi aco,i, tinatauag,

at tinuturuan nang gagauing dapat,

caya sa puso co,i, dili nacacatcat

ang aral nang aquing mamang liniliyag.

Nang aco,i, arala,i, bata pang maliit

nang dapat asalin nang tauong may bait:

pinang̃ung̃unahan aco sa pagsambit

sa ng̃alan nang Dios, lumic-ha nang lang̃it.

Sa touing umaga, ay bago co lisan

ang lubhang malambot na aquing hihigan,

unang babatii,t, pasasalamatan

ang lang̃it sa dilang biyayang quinamtan.

Pinag-iing̃atan ang bata cong dibdib

na houag sayaran nang sa salang dung̃is,

at lagui na acong pinapananalig

sa aua ni Mariang Inang matangquilic.

Tacot ay di gayon nang mama cong irog

aco ay mahilig sa may lasong lugod,

na ipinapain sa bata cong loob

nang marayang mundong madaling matapos.

At sa aquing puso ay ipinupunla

pagsinta sa Hari nang lang̃it at lupa,

gayon sa sarili, at sa tauong capoua,

saca ang maganda,t, loob na payapa.

Halay ay di gayon, nitong mama co,

nang batang lagui nang naquipagtalo,

palalong mang̃usap, anaqu,i, demonio,

ualang munting aua sa capoua tauo.

Dila,i, tampalasa,t, ualang pacundang̃an

sa matandang tauo,i, hindi gumagalang,

ang masamang bibig binubuca lamang

ay ang sinasabi,i, di na-aalaman.

Ang pagbubulaa,t, pag-uupasala,

paninirang puri, paglibac, pagcuta

at iba pang sing̃ao nang masamang dila

inuulit-ulit na ibinabala.

Di mamacailang sabihin sa aquin

na ang catamara,i, aquing susupilin,

at hangang bata pa,i, dapat hiratihin

sa pagod at puyat ang catauan co rin.

Ang tauong touina,i, ualang guinagaua

sa boong maghapon cundi magsalita,

sa nacaquiquita ay cahiyahiya,

at nacamumuhi sa loob nang madla.

Cataua,i, masagal, di paquinabang̃an

tungcol sa gagauin na may casaysayan,

paroo,t, parito siyang catungculan

at ang inuuncat buhay nang may buhay.

Ang ganitong asal ay tantong malapit

sa madlang dalita, hirap at pang̃anib,

pagca palibhasa,i, hindi iniisip

ang huling sandaling sasapiting pilit.

Inaalintana,t, di nahihinayang

sa arao, at oras na nacararaan,

sa toui-touina,i, tila namamanglao

at ualang magaua na anoman lamang.

Tayong nauiuili sa pagsasalita

nang bago at bago na mang̃a balita:

¿ano caya bagang ating mapapala

sa buhay na itong dapat icacutya?

¿Dili natin tanto,t, darating na pilit

ang arao at oras, na tacda nang lang̃it,

na hihing̃an tayo nang cuentang mahigpit

sa tanang guinauang buctot at matouid?

Tayo na ng̃a lamang ay napararaya

sa hiling nang ating catauang masama;

ang mama mong imbi unang una na ng̃a:

¡iyong patauarin Dios na daquila!

Di pa sucat ito ay idinuructong

parang pahimacas sa lahat nang hatol,

icao ay bata pa,i, dapat na magtipon

nang magandang asal habang may panahon.

At nang cung tumandai,i, houag cang magsisi

sa di carunung̃an nang bait mong imbi,

at pag nagcataon masasabisabi

dica tinuruan nang gauang mabuti.

Anopa,t, sa aral nang mama cong ibig

nabubucsan naman yaring pag-iisip,

saca unti-unti nanasoc sa dibdib

ang sintang dalisay sa Hari nang lang̃it.»

Capagdating dito,i, nag-uica pagcouan

itong si Hortensiong parang napamaang:

«pasalamatan mo yaong calang̃itan,

ang naguing mama mo,i, dunong na umaral.»

Sa cay Eliseo namang isinagot,

«di co linilimot ang aua nang Dios,

palalaguiin co hangang sa malagot

ang tang̃ang hining̃a,t, buhay co,i, matapos.»

CAPÍTULO II.—Ang pinagcautañgan nang buhay.

«Isa namang gabi,i, aco,i, quinauayan

nang guilio cong mamang labis na magmahal,

aniya,i, dinguin mo ang ipagsasaysay

cun sa natutulog ay parang pamucao.

Pacatandaan mo ito at iguhit

sa caibuturan nang puso at dibdib,

at isa sa samong utos niyong lang̃it

sa lahat nang tauo nitong sangdaigdig.

Icao ay bata pa niyong camatayan

nang masintang ama,t, inang mapalayao:

houag mo rin, bunso, namang calimutan,

iyong idalang̃in sila nang mataman.

Liban na sa Dios bilang pang̃alaua

dapat na suyuin ang ama at ina,

igalang at sundin utos na bala na

at houag bibig-yan anomang balisa,

Ang uica ni Platon,[2] filosofong paham,

ay Dios sa lupa ang mang̃a magulang,

pagca,t, pang̃alauang pinagcautang̃an,

nang tauo sa mundo nang ing̃at na buhay.

Ang sila,i, igalang tantong nararapat,

suyo at pagdama,i, laguing igagauad,

tuloy abuluyan sa madlang bagabag,

pighati,t, dalita, ó anomang hirap.

At ang mang̃a anac na nagsisigalang

sa canicanila na mang̃a magulang,

tantong naghahanda nang caguinhauahan

dito,t, saca doon sa cabilang buhay.

Dapoua,t, ang lilo na may asal ganid

sa mang̃a magulang culang nang pag-ibig,

dito pa sa lupa,i, lalasap na pilit

nang pait nang dusa,t, saclap nang hinagpis.

Para nang nasapit niyong si Absalon

nasabit ang buhoc sa puno nang cahoy

at doon namatay: ¡Oh parusang ucol

niyong calang̃itan sa may pusong gayon!

Ang nasapit naman niyong ualang galang

na anac ni Noè na pang̃alan ay Cam,

siya,i, naruhagui sampong boong angcan,

sa canilang muc-ha sumpa,i, napaquintal.

Caya, Eliseo, cung tanto mong ibig

na ang iyong buhay sa mundo,i, lumauig,

mang̃a magulang mo,i, mamatay man cahit

sa lupa ay houag catcatin sa dibdib.

Yamang hindi na mangyayari naman

ang paglingcuran mo sila at igalang,

iyong idalang̃in sa Poong may capal

caloloua nilang sa mundo,i, pumanao.

CAPÍTULO III.—Ang hiyas nang isip.

Icapitong taon nang aco,i, sumapit,

na capanahunang pagsilang nang bait,

tantong minarapat nang mama cong ibig

sa isang maestro aco,i, ipahatid.

Ang ng̃ala,i, Pancracio, pang̃alauang Mentor[3]

cung sa cabaita,t, gayondin sa dunong,

siyang minabuting sa aqui,i, mag-ampon,

magturo,t, umaral nang gagauing ucol.

Sa anyo at muc-ha parang naquiquintal

ang caguilio-guilio na magandang asal;

at sa bahay niya,i, aco,i, pinatahan

yamang nalalapit ang caniyang bayan.

Minulan na niyang tiquis isinabog

ang lunas na aral sa bata cong loob,

at sa aquing bait ay ipinapasoc

yaong carunung̃ang camahala,i, puspos.

Ng̃uni,t, pahintulot niya ang maglibang

sa capoua co batang nagsisipag-aral,

at isa ng̃a rito,i, naguing caibigan

mahiguit sa isang capatid na tunay.

Pang̃alan ay Fidel, matalinong bait

pandac na lalaqui,t, mariquit ang voces,

quinauiuilihan nang balang duming̃ig

ang lubhang maayos niyang pagsusulit.

Mapusoc ang loob, lubhang salangapan

ang aquing napiling unang caibigan;

datapoua,t, dahil sa mabuting aral

ay cabaitan din ang namamag-itan.

Puso,i, bahag-ya na dalauin nang sindac,

anaqui ay laguing nasa sa panatag,

inaalintana anomang bagabag,

caya ng̃a,t, malapit sa pagcapahamac.

Pagca,t, ualang hantong sa balang maisip

at dili gunita anomang pang̃anib,

houag lamang hindi masunod ang nais;

ng̃uni,t, sa hatol co,i, siya,i, naquiquinig.

Ang ugaling ito ay binagong cusa

nang naturang Fidel, aquing cababata

mulang mapag-uari niya,t, maunaua

na sa cotouira,i, tantong nalilisiya.

Aquing quinasama habang nag-aaral

ang tapat na loob na catotong hirang;

dito nalathala yaong catalasan

nang isip ni Fidel na quinahang̃aan.

Aming iniraos ang pagsusumaquit

nang maliuanagan ang malabong bait:

lacad nang bituin aming iniisip,

saca ang sa arao na laguing pagliguid.

Ang lahat nang bagay nating natitingnan

sa balat nang lupa na may caramdaman:

ang tauo,t, ang hayop, at ang uala naman

na para nan bato at mang̃a halaman.

Gayon din ng̃a naman yaong mang̃a diua

na ualang cataua,t, espiritung paua:

ang Hari sa Lang̃it na di matingcala,

caloloua nati,t, Angeles na madla.

At itinuturo nang maestro namin

ang ugaling dapat sa mundo,i, asalin:

na ang catouirang aalinsunurin;

ang masamang gaui nama,i, susupilin.

Ang tatlong daquila nating catungculan:

una ay sa Dios na dapat igalang,

at sintahin lalo sa lahat nang bagay,

itanim sa puso habang nabubuhay.

¿At paano cayang hindi iibiguin

yaong cagaling̃ang ualang macahambing?

malauac na dagat na hindi malining

nang lalong mataas paham na Querubin.

Ang caniyang sinta,i, laguing nag-aalab

sa linic-hang tauo na aliping hamac,

na pinapanaog ang bugtong na Anac

sa caalipinan nang tayo,i, maligtas.

Tungcol sa sarili pang̃alaua bilang

nang aquing sinabing mang̃a catungculan,

pag-ing̃atan baga,t, mahalin ang buhay;

ng̃uni,t, lalo pa ng̃a yaong ualan hangan.

Saca ang icatlo,i, pag-ibig sa capoua,

tulung̃an sa dusa, pighati,t, dalita:

di co na sayuri,t, lalauig na lubha

ang itinuturong cagaling̃ang paua.

Sa oras nang aming pagpapahing̃alay

sari-saring laro,i, pinag-aaliuan,

na may tumutula,t, may nag-aauitan:

tignan mo ang aquing sa Virgen ay alay:

«Pag-asa sa Ina nang aua.»

«Icau na tacbuhan niyaring abang puso

»sa anomang dusa na sumisiphayo,

»sa lilim nang iyong ampo,i, nagtatago

»itong alipin mo, taglay ang pagsuyo.

»Icao ang ligaya cung aco,i, malumbay,

»matibay na moog niring cahinaan,

»saclolo cong tang̃i sa capang̃aniban

»at sa aquing isip ay caliuanagan.

»Icao ang tinudlá nang aquing pag-irog,

»bilang pang̃alaua nang anac mong Jesus,

»pagsambit sa iyong ng̃ala,i, naghahandog,

»sa puso nang lalong dalisay na lugod.

»Icao ang maestra nang di carunung̃an,

»mabisa cang lunas nang saquit na tanan,

»masaganang batis na binubucalan

»nang tubig nang graciang mapagbigay buhay

»Dahilan sa iyo,i, ang bayan nang hirap

»ay inaari co na Edeng[4] mapalad,

»mahina cong loob ay mapapanatag

»sa huling sandali na casindac-sindac.

»Dahil sa tulong mo ay madadalisay,

»lilinis ang pusong sa dilag mo,i, alay;

»ang bininhing sinta,i, iyong alalayan

»nang houag malanta magpacailan man.

»Dahilan sa iyo,i, mapapauing pilit

»ang ulap nang ibang sintang maligalig,

»lulucso ang diuá, tatahip ang dibdib

»sa caligayahan na gauad nang lang̃it.

»Hangan dito, Ina,t, ticang pagtamanan

»pagpuri sa iyong mang̃a cagaling̃an;

»di linilimot naman ang pag-galang

»sa iyong Esposong calinis-linisan.»

Ano,i, nang matapos ang pagbasa nito;

tila mabuti na, uica ni Hortensio,

na tayo,i, umoui, at sa cuarto mo

ay ualang diring̃ig cundi lamang aco.

CAPÍTULO IV.—Cung ano ang buhay siyang camatayan.

Sa bahay nang isang laqui,i, ugali,

pinto,i, bahag-ya na nabuc-san nang munti,

at sa loob nito ay may natatali

isang asong galgo na nacalupagui.

Sa lual nang bahay may isang halaman

na di co masabi cung ano ang ng̃alan,

daho,i, malalapad, sang̃a,i, malalabay

at ang isang silid ay nalililiman.

Sa lupa,i, nagcalat na lumilipana

yaong tinatauag nating macahiya,

ito,i, tumutungo,t, nang̃ang̃ayupapa

sa capoua damo, anang mang̃a bata.

Nang isang tanghali mana ay pumasoc

dalauang binatang tumatacbo halos,

sa pauis nang muc-ha,t, hing̃ang nang̃ang̃apos

mapagquiquilalang malaqui ang pagod.

Ang dalauang ito,i, di co na sabihin

at quilala mo na, bumabasang guilio,

ating pabayaan cung anong gagauin,

salitaan nila,i, pilit tatapusin.

Di naghantonghantong camunti man lamang

nagtuloy pumanhic sa naturang bahay,

at ang isang silid agad na binucsan

at capagcapasoc ay muling sinarhan.

Nag-upuan sila,t, tica,i, mag-uusap

sa dalauang silla na nagcacatapat,

isa sa canila,i, pagdaca,i, nang̃usap:

ganito ang dinguin, bumabasang liyag.

Ani Eliseo sa catotong ibig,

labing ualong taon ano,i, nang sumapit,

dumating ang isang sulat na pahatid

niyong aquing mama, ganito ang sulit:

»Guilio cong pamanquin, yaring caraing̃an

»ay talastasin mo at panaing̃ahan,

»na cung mangyayari,i, muling pagbalican

»ang bahay na itong iyong quinaguisnan.

»Tanto mo na, bunso,t, aco,i, nag-iisa

»ualang magcaling̃a baquit matanda na,

»icao ang pangdugtong nang tang̃ang hininga

»at caligayahan nang dalauang mata.

»Icao ang tuncod cong pang̃unğunyapitan

»nang mahinang lacas niring catandaan

»at cung ang buhay co,i, malapit nang manao

»sa manğa camay mo nasa cong mamatay».

Nahambal ang aquing puso sa pagbasa

nang liham na lagda nang boong pagsinta,

caya ng̃a,t, niyon din aquing pinasiya

na ganaping agad ang caniyang pita.

Linisan co na ng̃a iyong pag-aaral

at aquing tinung̃o, ang iniuang bayan,

nang aco,i, dumating sa mama cong bahay

toua,i, dili gayon nang aco,i, mamasdan.

At saca nag-uica, guilio cong pamanquin,

paquimat-yagan mo yaring sasabihin,

pagca,t, panahon nang dapat mong lasapin

ang pait nang dusang pamana sa atin.

Nang nunong si Adan na pinatamaan

nang sumpa nang Hari nang sangcalang̃itan,

na sa iyong pauis, aniya,t, capagalan

doon mo cucunin ang icabubuhay.

Munti man ay hindi nagdamdam nang hapis

yaring aquing puso sa gayong narinig,

sapagca ng̃a,t, tantong ayon sa matouid

ang caniyang aral na ipinagsulit.

Bagcus pa ng̃ang aquing pinasalamatan

ang pagling̃ap niya sa aba cong buhay,

tuloy na tinicang siya,i, paglincoran

hangang may hining̃a na iniing̃atan.

Mangyayari caya ang maghinanaquit

sa hatol na lagda nang boong pag-ibig,

pagca,t, ang mama co,i, may tapat na dibdib

at lubhang marunog siyang magmasaquit.

Nagsama na caming hustong pitong boan

nitong̃ amain cong labis na magmahal;

mana,i, isang hapo,i, nag-uica pagcouan:

«di na malalaon yaring aquing buhay.»

Tila di mangyaring aco,i, maniuala

sa bagay na yaong caniyang uinica;

ng̃uni,i, niyong din cusang inihanda

ang naquiquinitang pagpanao sa lupa.

Uala acong sucat na pagcaquitaan

nang icalalagot nang hining̃ang tang̃an;

malacas na lubha naman ang catauan,

bagama,t, ang muc-ha,i, uari namamanglao.

Hindi co napiguil pagtulo nang luha

sa paglinğap niya touing magunita,

dinguin mo ang caniyang matamis na uica

udyoc nang malaquing pag-ibig at aua.

«Itanim sa iyong puso at panimdim

»itong sa mama mong huling tagubilin:

»sa arao at gabi,i, houag lilimutin

»ang Dios na Haring lumic-há sa atin.

»Ang pananagano sa Ina nang aua

»ay palaguiin mo sa puso at dila,

»siyang pagsacdalan sa hirap, dalita

»habang nabubuhay sa balat nang lupa.

»At ang balang duc-hang sa iyo,i, dumulog

»ay paquitaan mo nang magandang loob,

»houag mahinayang masayang iabot

»ang macacayanang ipagcacaloob.

»Ang sinomang tauong may magandang asal

»siyang catotohing itang̃i sa tanan;

»puso mo,i, cung baga,i, may capighatian

»ay maguiguing lunas at caguinhauahan.

»At sa balang sucab magpacailag ca,

»pagca,t, ang casaman ay nacahahaua:

»iyong hihirang̃in ang macacasama

»nang di ang buhay mo ay mapalamara.

»Cung magca utang cang loob sa sinoman

»ay iyong gantihin nang loob din naman:

»ang na sa sacuna,i, agad saclolohan

»mayaman ma,t, duc-ha ó cahit caauay.

»Icao na bunso co, bahalang maglining,

»yamang batid mo na masama,t, magaling,

»malibing man aco,i, houag lilimutin

»ang madla cong aral, ¡ay pamangquing guilio!

»Bucod dito,i, dapat, yamang panahon na

»na icao,i, humanap nang macacasama,

»ang ibig co sana,i, maraos ca muna

»hangang aco,i, buhay matulung̃an quita.

»¿Anong gagauin ta,i, ito na ang guhit,

»ito na ang hanga na taning nang lang̃it?

»ng̃uni,t, ang bilin co,i, magpapaca-bait

»at ang pipiliin timbanğin sa isip.

»Houag cang hihirang nang lubhang butihin,

»cundi yaong lalong timtima,t, mahinhin,

»pagca,t, aco,i, ayao ng̃ quequendeng quendeng

»lason sa mata co,t, nacaririmarim.

»Hindi co rin ibig ang sumasagadsad

»laylayan nang saya ay puno nang lusac,

»anaqui,i, may buntot na quinacaladcad

»hayop na mistula ang nacacatulad.

»Ang hahanapin mo,i, may loob sa Dios,

»banayad mang̃usap at hindi mataros,

»ayao naman aco nang iing̃os-ing̃os

»na sa tingnan lamang ay nacayayamot.

»Cung baga sacali,t, icao ay macasal

»ang pagtitiis mo ay cararagdagan

»sa asaua,t, bayao, hipag at bianan,

»gayon din sa iyong boong casambahay.

»Hangan dito aco,t, pagpalain ca rin,

»amponin touina nang mag-Inang Virgen,

»sa capayapaa,i, tantong palaguiin;

»at houag mo namang aco,i, lilimutin.»

Pagcauica nito,i, nagtindig pagcouan,

umacbay sa aqui,t, napasahihigan,

saca nagpatauag isang paring banal

at ang tanang sala,i, ipinang̃umpisal.

Mapamayamaya,i, aquing nahalata

siya,i, nalalagnat mainit ang muc-ha;

ng̃uni,t, hindi naman totoong malubha,

¿paano bagang ito,i, mamamatay caya?

At ang médico mang sa caniya,i, tuming̃in,

malayong mamatay, ang uica sa aquin;

nğuni,t, unti-unti naming napaglining

na tunay ang sabi na ipinagturing.

¿Sino cayang tauo ang hindi mamaang

sa lubhang magandang sa mundo,i, pagpanao?

totoo ng̃a palang cung ano ang buhay

ay siya ring hanga nama,t, camatayan.

At quinabucasan ay biglang naglubha

cataua,i, balisa,t, malatang malata,

hindi macaquiling sa cana,t, caliua,

at nagagaril na sa pagsasalita.

Aco,i, pajesusan ang ipinagturing

at sa santo Cristo,i, mata,i, itining̃in,

aniya,i, sa camay mo,i, inihahabilin

yaring caloloua nang iyong alipin.

Nang mauica ito,i, siyang pagcalagot

nang tanğang hining̃a nang mama cong irog,

ang puso co nama,i, parang pinaglabot

nang lahat nang dusa nitong sang sinucob.

Nagsipagcatipon mapamayamaya

ang manğa catotong dinatnang balita,

sila,i, para parang mata,i, lumuluha

sa panghihinayang na ualang camuc-ha.

Ng̃ayo,i, natapos na ang lahat mong hirap,

at ang humalili ualang hangang galac:

aco,i, iniuan mo na tiguib nang sindac

sa guitna nang mundong lipos nang bagabag.

Lang̃it ang gumanti sa iyong pag-ibig

nang ligayang hindi sucat na malirip;

aco,i, iniuan mo sa madlang pang̃anib,

¡oh pang̃ung̃ulila na cahapis-hapis!

Di co na narinig cahit aling̃ao-ng̃ao

nang iyong pagtauag na lubhang malayao:

aco,i, iniuan mo sa capighatian,

nacaisa-isa,t, ualang caaliuan.

Anopa,t, sa aquin ay naguing camandag

ang pagpapalayao niya at paglinğap;

¡oh buhay na imbi at cahabag-habag!

¿saan ihahanga, lang̃it, yaring hirap?

Ito,i, siyang dahil nang aquing dalita

na dini sa puso,i, laguing umiiua:

¿batid mo na baga, catoto, ang mula

niring dalamhati at linuhaluha?

Caya,t, cung ibig mo, hirang na Hortensio,

ay samahan mo na ang abang catoto,

upang matiuasay ang sinicdosicdo

niring gulong dibdib na di magcatuto.

CAPÍTULO V.—Si Hortensio at ang pagcabaligtad nang mundo.

Ito,i, bagong tauo, na lalabing siyam

ang bilang nang taon na linalacaran,

naguing caquilala,t, laguing capanayam

niyong Eliseo sa caulilahan.

Siya,i, unang bugtong na ipinang̃anac

nang inang si Florang di na nagcapalad

na hagca,t, calung̃in ang angel sa dilag,

caya,t, sa cay Fabiong ama ay nalagac.

Nğuni,t, inihandog nang masintang ina

nang bago malagot ang tang̃ang hining̃a

sa mapagcalinğa,t, lubhang macalara,

dalisay na Virgeng ualang bahid sala.

Naiuan sa ama na caaua-aua,

salat sa ligaya,t, sa dusa,i, sagana,

naualay sa ina baquit batang bata

bagama,t, sa bait ay lubhang matanda.

Dang̃ang may capatid isang binibini

dito sa mag-ama ay siyang nag-iui:

pang̃ala,i, Emilia, mahinhing babayi,

matalinong isip, daig ang lalaqui.

Ang caniyang edad apat na puo,t, isa

na di nabighani nang pag-aasaua,

at sa boong loob tantong pinasiya

ihandog cay Jesus puso,t, caloloua.

Bagama,t, marami niyong dacong arao

nabihag nang ganda niya,t, cariquitan;

dapoua,t, ang baua,t, magsabi nang pacay

hindi na macuhang muling ipagsaysay.

Sapagca,t, pagdaca,i, cusang tinatapat

nang uicang mariing, conoua,i, banayad;

«Sa bagay na iyan ang hing̃i co,i, tauad

«at dini sa puso,i, lason at camandag.»

Cung pinaliligoy ang pagsasalita

nang adhicang sinta ninomang binata,

agad sasagutin nang ganitong uica:

«Linauan po ninyo at nang maunaua.»

Saca sasabihing masasayang lamang

tanang guguguling dusa,t, capagalan,

idinudugtong pa nang lalong tumibay:

«Ito,i, una,t, huling aquing casagutan.»

At cung maramdamang ibig magtiyaga

di na paquiquita,t, magtatagong cusa,

cundi macaiuas sasabihing bigla:

«Sucat na sa iyo ang catagang uica.»

Ito ang nag-iui dito cay Hortensio,

capatid nang amang pang̃alan ay Fabio,

at sa isang pinsan ipinaquinuso,

ang batang ulila paglabas sa mundo.

Icapitong taon ang edad nang bata

ay sa isang pare,i, ipinacaling̃a

mabait, marunong, at ang labi,t, dila

ay batis nang aral na cahang̃a-hang̃a.

Daquila ang toua mula nang mamalas

ang sa cay Hortensiong loob na banayad,

at ang cabaitang caguila-guilalas

anaqui,i, sinusong casama nang gatas.

Lalo nang matantong lubhang mapagtiis

sa pagod at puyat, sa pighati,i, hapis;

at cahit mayroong maramdaming dibdib

ay hindi sumuco sa dahas nang saquit.

Baquit parang sadya na itinalaga

nang lang̃it sa madla,t, sari-saring dusa,

quinaguisna,i, lucsa,t, ulila sa ina

at ang caruc-haa,i, ualang pang̃alaua.

Sa lahat nang bagay ay capos na capos

sa canin at damit, sampong sa pagtulog;

sa tanang casama na sa paring lingcod

ay uala isa man na nagdalang lunos.

Puso,i, nalipos nang lumbay at hapis,

ang luha sa mata,i, laguing nagbabatis,

naualay sa ama,t, aling nagtangquilic:

anopa at naguing hantung̃an nang saquit.

May alagang pari sabihin ang aua,

dapoua,t, quinusang di nagpahalata,

nang lalong mauagas ang puso at diua,

luminis sa apoy nang madlang dalita.

¿Aling cabaitan ang hindi magmalio

sa guitna nang gayong hirap at hilahil,

ng̃uni,t, ang bayaning lubhang matiisin

dusa ay hindi man lamang naidaing.

Capag dinadatnan anomang balisa

sa lang̃it na lamang siya umaasa,

sa sariling loob ay ang uica niya

«Maguing bayad naua sa lahat cong sala.»

Napagtanto mo na, bumabasang liyag

ang cay Eliseo na causap-usap,

caya naquilala,i, siya ang nagligtas

sa lubhang daquila na pagcapahamac.

Sapagca,t, ang isang pamangquin nang pari,

Valerio ang ng̃alan ay may panaghili,

doon cay Hortensio,t, ang mula at sanhi

dahil sa dalagang sa iba,i, natang̃i.

Sari-saring bagay ipinadadala

nito cay Hortensio,t, natatanto niya,

na ualang mabisang pang-aquit sa sinta

gaya nang mabuting loob na paquita.

Puso ni Hortensio,i, hindi naligalig

sa mapulang pisng̃i,t, malagquit na titig,

at maputing noong capilas nang lang̃it

nang isang babaying ng̃ala,i, Eduvigis.

¡Oh diamanteng pusong ualang casing tigas

at quinucusa na,i, ayao pang pumayag!

ng̃uni,t, ¿ano caya,t, tila nabaligtad

ang dating ugali nang sa mundong lacad?

Ang bato balani ang siyang lumapit

lumapit sa bacal na di co ma-isip,

¿ano caya itong hiuaga nang lang̃it,

hindi mapaghaca nang pantas na bait?

Isang arao ng̃ani ay parang nagtipan

itong si Hortensio,t, ang dalaga naman

sa bahay na isa,t, nagcasalitaan

nang tungcol sa mundong manğa cahirapan.

Sa aming babayi, ani Eduvigis

ay loualhati nang pang̃alauang lang̃it,

ang cami tumama lalaquing mabait,

marunong dumamay sa hirap at saquit.

At cung mayroon pa sa sang maliuanag

na isang lalaqui na iyong catulad,

ó ibang Hortensiong asal na banayad

maiisban-isban ang tindi nang hirap.

Pagca,t, ang Hortensiong aquing capanayam,

uala manding aua sa boo cong damdam,

sa mauica ito mata,i, itinunghay

dito sa ulilang nagcacamamanghan.

Sa salitang ito,i, biglang namutla

ang buroc na pisng̃i nang ating binata,

at ang sumaisip nang lipos dalita

ang babaying yari,i, labis na manuya.

Hindi maniuala ang mababang loob

na sa lagay niya,i, mayroong iirog,

caya sa dalaga,i, ualang isinagot

cundi «sucat na po ang iyong pag-ayop.»

Sa oras na ito ay siyang pagdating

niyong si Valeriong sa paring pamangquin,

ito,i, may pagsinta na laong inangquin

sa cay Eduvigis babaying butihin.

Isang bagong tauong maring̃al ang ticas

magandang lalaqui,t, marahang mang̃usap,

mang̃a panucala,i, lubhang matataas,

at ang pananamit ay nacagugulat.

Sa yama,i, sagana, malacas, matapang,

ualang pang̃alaua sa binatang tanan,

laguing tinatanghal sa mang̃a lansang̃an

sapagca,t, bihirang tumira nang bahay.

Ang tabas nang muc-ha niya ay mahauas,

at saca ang puti ay lubhang matingcad;

ng̃uni,t, maganda ma,i, parang nalilimbag

ang capalalua,t, pagcabudhing sucab.

Ualang hindi siya pinaghimasucan,

na sinalicsic ang sa ibang buhay;

ang malicsing bibig hindi nang̃ang̃alay

sa puri nang capoua niyong paghahapay.

Hindi bibihira ang nang̃atatacot

sa malicsing dilang ualang munting pagod,

naguguniguning matalas pa halos

sa talim nang tabac talagang panghamoc.

Mapusoc na loob hindi mapasucan

nang hatol na dapat sa ganoong asal,

tanang camag-anac pauang naninimbang

dito sa binatang lubhang tampalasan.

Masiglang cataua,i, hindi nagsasaua

sa ugali niyang magpagalagala;

ang mang̃a casama,i, lalong nagpalalá

sa caniyang asal na dating masama.

Pagdating nang gabi,i, hindi linilisan

ang taglay touinang matulis na puñal;

paglilibot niya,i, pinaglalamayan,

saca ang pagtulog naman ay sa arao.

Ito,i, nanibugho,t, acala,i, ninibig

yaong si Hortensio sa cay Eduvigis,

at sa salitaan siya ay lumapit

catulad nang isang tauong ualang bait.

Nag-uaualauala,t, nang di mahalata

ang lihim na galit na taglay nang diua;

ng̃uni,t, sa caniyang quilos at salita

ang sucal nang puso,i, mapag-uunaua.

Si Hortensio naman at si Eduvigis

sa pagdating niya,i, hindi na umimic,

na siya pang lalong na ipinagnğalit

nang naninibughong haling sa pag-ibig.

Dito na nag-isip itong alibugha

nang cay Hortensiong icapang̃anyaya,

hindi nang̃ilabot ang sariling diua

magnasang lasunin ang caaua-aua.

Lihim na sinabi sa cay Eliseo

nang may budhing sucab ng̃ala,i, si Valerio

ang lihis na nasang udioc nang demonio

pagca,t, malaon nang sila,i, magcatoto.

Nahambal ang puso nang pinagsabihan

caya,t, cay Hortensio sinabi ang bagay:

icao ay lalasunin niyong tampalasan

at sa panibugho yata ang dahilan.

Dito na lumayo ang ulilang aba

sa lilong Valerio hayop ang camuc-ha,

talaga nang lang̃it at malaquing aua,i,

sa cuco nang ganid di napang̃anyaya.

Nagmula na rito ang pag-iibigan

nang dalauang laguing magcasalitaan

ang canilang puso,i, pinag-isang tunay

parang magcapatid ang nacacabagay.

Hindi man ugali nitong si Hortensio

ang siya,i, magtanim sa sinoman tauo;

gayon ma,i, nang̃ilag sa nang̃ing̃imbulo,

at di na minarapat na gauing catoto.

At si Eliseo naman ay gayon din

sa lilong Valerio,i, tantong narimarim;

na hindi mangyari cahima,t, pilitin

ang may asal hayop na gayo,i, guiliuin.

CAPÍTULO VI.—Ang uliran nang mang̃a dalaga.

Ugali nang tauong maganda ang asal

sa may dalang hapis puso,i, nahahambal,

caya si Hortensio,i, tambing napaalam

sa nagcacaling̃a. Ganito ang saysay,

Houag pong magdalang cagalitan ng̃ayon,

at ang pag-alis co,i, hindi malalaon,

aquing sasamahan ang nalilingatong

na si Eliseong catoto cong bugtong.

Pinahintulutan siya sa pagpanao,

sa pagca,t, mabuti ang nasa at pacay;

nğuni,t, nagdamdam din ang pari nang lumbay

dahil sa daquila niyang pagmamahal.

Nagcasama nang̃ang parang magcapatid

itong si Hortensio,t, Eliseong ibig;

mana,i, isang hapo,i, canilang na-isip

na pa sa vintana,t, mag-alio nang dibdib.

Nagcataon naman siyang pagpapasial

sa jardin nang isang dalagang timtiman,

hindi sumasala yaong paglilibang

capag malapit nang lumubog ang arao.

Sapagca at hindi nalalayong lubha,

cun caya,t, naquita nang mang̃a binata,

nagcaca-abutang suliap sa vintana,

di lamang macuha ang pagsasalita.

Ang tinatahanan ay calugod-lugod

libid nang halaman sa harap at licod;

ang ibig pumitas hindi mapapagod

mula sa vintana bunğa,i, na-aabot.

Nagbibigay alio sa pusong may sindac

ang balabalaqui na mang̃a bulaclac,

sa dacong umaga,i, cung namumucadcad

ang cahalimbaua,i, ang lupang mapalad.

Ang babaying ito,i, di lubhang maganda

dapoua,t, mayroon sucat icapuna,

masaya ang muc-ha,t, ang hinhin nang mata

ay cagalang-galang sa macacaquita.

Labi ay mapula sa pisng̃i may lunal,

ang tubo nang buhoc sa noo,i, mahusay,

catauang butihin ay bagay na bagay

sa catoua-touang maliit na bayuang.

Ang hubog candilang caniyang daliri

ay parang sinadya nang pagcayari,

ng̃uni,t, ang lalong nagbigay uri,

ang cabanayara,t, buti nang ugali.

Bihirang mang̃usap at ang catabilan

malayong-malayo,t, quinayayamutan;

gayon ma,i, cung mayroon siyang capanayam

ang saya nang loob ay pinatatanao.

Maminsan-minsan lamang namintana,

ang catahimica,i, siyang laguing nasa:

at cung may pumanhic na mang̃a binata

ay di maitunghay ang mata sa hiya.

Lalabing anim pa hustong cabilanğan

nang caniyang taon na linalacaran,

na cun sa bulaclac cabubuca lamang

bagong calilipat sa cadalagahan.

Sucat cauiliha,t, lubhan matatamis

lahat nang caniyang mang̃a bucang bibig,

mabini ang quilos na naca-aaquit

sa ibang dalagang palaring tumitig.

Hindi mayamuti,t, mababang mang̃usap,

mapagbigay loob sa quinacaharap,

minsan man ay hindi narinig pumintas

cahima,t, sa tauong may loob na sucab.

Loob ay di hilig sa pagmamariquit,

magsoot nang madla,t, mahalagang damit:

sa catauan niya,t, ualang masisilip

cundi caraniuan lamang at malinis.

Sapagca,t, di taglay ang palalong nasa

nang ibang dalagang matang̃i sa madla,

na cung magcagayo,i, ang boong acala

pupulot nang puri,i, hindi pala,t, pula.

Ng̃uni,t, ang ugali niyang pananamit

ay cauili-uili sa baua,t, tumitig,

yaong caayusa,t, palaguing malinis

larauan nang caniyang dalisay na dibdib.

Taglay na palagui ang magandang loob,

cahiman at duc-ha,i, hindi inaayop,

ang pag-ibig, niya ay lubos na lubos

di sa bibig lamang at sa puso,i, taos.

Sa mag-uumagang tila nag-aauay

ang ulap nang dilim at caliuanagan,

unang tutung̃uhin yaong pag-aalay

nang cay Jesucristong dugo at catauan.

At sa bahay nitong lumic-ha nang lahat

tantong nauiuili yaong pusong uagas,

ang pagsinta niya,i, lalong nag-aalab

na cung mangyayari,i, doon ay lumagac.

Muli,t, muli niya na iniluluhog

ang icagagaling nitong isang sinucob,

na inihahadlang sa galit nang Dios

ang sa anac niyang dugong ibinuhos.

Saca ihahain ang cataua,t, buhay

Sa napapalihim na anyong tinapay

at bago aalis nang boong pag-galang,

mahinhing uui sa caniyang bahay.

Cung na sa bahay na,t, iyong mapanood

yaong paglilinis niya,t, pag-aayos,

ay mauiuica mo sa sariling loob

ito ay babaying sa iba,i, nabucod.

At cung maquita mo yaong casipagan

niyong pananahi at paghabi naman,

baca mo sabihin ito ang matapang

babaying pinuri ni Salomong paham.

Ito,i, siyang bung̃a nang laguing paglapit

sa mahal na dulang na piguing nang Lang̃it,

cung caya ang diua,i, lagui nang tahimic

mahinhin ang asal na caibig-ibig.

Cabaitang ito,i, napag-uunaua

nang na sa bintanang dalauang binata,

at ang isa rito,i, malaon nang lubhang

nag-ing̃at sa puso nang lihim na nasa.

Dili iba,t, ito ay si Eliseo,

caya ng̃a,t, nag-uica dito cay Hortensio:

¿sa dalagang iyan ano ang uica mo,

iibiguin baga ang abang lagay co?

Napang̃iti muna,t, mata,i, itinunghay

nitong tinatanong, at saca nagsaysay:

panaing̃ahan mo yaring casagutan

at hatol nang isang matandang datihan.

CAPÍTULO VII.—Ang pagpili nang cacasamahin[5] at ang mabuting paraan nang nangyaring macamtan.[6]

Niyong dacong arao cami,i, nag-uusap

para-parang batang casiglahang lahat,

may isang matandang tambing naquisabad,

aquing sasabihin ang ipinahayag:

«Mang̃a bata, aniyang aquing guilio,

ang magandang palad nasa sa atin din,

sapagca,t, cung ano ang punla,t, pananim

ay siya ring bung̃a namang aanihin.

Ng̃ayo,i, panahon na dapat na magpunla,

cayo na ng̃ang lahat nang mabuting gaua,

nang upang maputi ang catoua-toua

matamis na bung̃a sa bayang payapa.

Mana ay sumagot ang isa sa amin

ang ituro ninyo,i, cung anong magaling

paraang marapat na alinsunurin

tungcol sa pagpili nang cacasamahin.

Sagot nang matanda ay maraming bagay

diyan sa pagpili na dapat tandaan,

nang di lumalauig ay atin nang lisan

ang hindi totoong mang̃a cailang̃an.

Houag maniuala sa balibalita

na ang caraniua,i, cabulaanang paua;

gayon ma,i, sa lagay nang nagsasalita

ang catotohana,i, mapag-uunaua.

Cung saca-sacaling cayo,i, may mamasdan

na isang dalagang mahinhin ang asal,

houag mabighani mana capagcouan

hangang di mauri ang catotohanan.

Ang balang babaying maraming salita

caraniua,i, tamad ualang guinagaua,

at ang mapintasin ay lalong masama

sa pinipintasan siya caipala.

Capag nagsabi dalagang sinoman

nang sarili niyang manğa cailang̃an,

ay isa nang tanda nang capalaluan,

malupit na ina nang casamang tanan.

At cung batiin man ay ayao sumagot

ay tandaan ninyong ang tono,i, matayog,

ang naghihicab nama,i, pala-antoc

na ualang adhica cung hindi matulog.

Capag ang dalaga,i, madaling pa oo

ay tandang maraming lubhang catrato,

ang mahinanacti,i, itatanği ninyo,t,

may lihim na sinta at malaquing gusto.

At capag sa gabi,i, ang ulo,i, may bigquis

houag maniualang tunay na may saquit,

ang dahilan nito,i, tantong naiinip

at di dumadating ang toua nang dibdib.

Saca ang dalaga na taua nang taua,i,

ibig nang totoong macapag-asaua,

cung aling binata ang pinagmumura

ay siya cung minsang bubugbog sa caniya.

Dapoua,t, ang ayao na maquipanayam

at cung sumagot ma,i, nagmumuc-hang calan,

ay hindi malayo na mapagculian,

sinintang sandali,t, saca inayauan.

Ang gayong babayi ay nacacataua

na tila aayao na totoong tumugpa;

ng̃uni,t, cung lumao,t, tumandang dalaga

caraniua,i, bao naguiguing asaua.

Sapagca,t, ang dapat sila,i, tumahimic

capag tumanda na,t, sa bahay lumigpit

harapin nang lubos ang santong pag-ibig

at ang paglilingcod sa Hari nang lang̃it.

Ipalagay nating maganda ang ticas,

mabait, mahinhi,t, ualang ipipintas;

ng̃uni,i, ang dapat namang matalastas

cung sa inyong hiling caya ay papayag.

Caya cailang̃ang inyong maunaua

ang manğa paraang mabubuting paua,

at uala munti man na cahalong daya

ganito ay dinguin nang mang̃a binata.

Iyong dadagdagan ang paquitang loob,

susunod na tambing sa balang iutos;

paca-iinğatan ang iyong icapopoot

at ang pagpipilita,i, ang icalulugod.

Laguing huhulihin ang caugalian,

cun baga,t, may galit houag lalapitan

ng̃uni,t, ang babayi,i, may caugalian

cahit umiibig conoua,i, aayao.»

Hindi na napiguil biglang napataua

ang hinahatula,t, nag-uica pagdaca:

«¡datihang matanda,t, lubhang dulubasa

dapoua,t, ang iba,i, dagdag mo na tila.»

Sagot ni Hortensio,i, catoto cong liyag,

¿baquit baga icao ay nanguiguilalas?

tauo,i, tumatanda,i, dapat matalastas

ang caliua,t, canan nang sa mundong lacad.

Datapoua,t, ng̃ayon atin nang tapusin

ang lahat nang bagay na dapat mong gauin,

cung baga sacali,t, iyo nang malining

na may daan ca nang sucat pasuquin.

Taunin mo siyang mabuti ang loob

saca mo lapitan nang galang na puspos,

bago mo sabihin ang iyong pag-irog

ay macaitlo ca munang maghimutoc.

Ng̃uni,t, nauucol iyong pag-ing̃atan

ang masamang anyo,t, quilos na mahalay

gaya nang ugali nang hindi nag-aral

at ualang inimpoc na magandang asal.

Pag-ayusin naman ang pagsasalita

sa dalagang iyan,nang di ca malisiya,

sapagca,t, ang tauo,i, sa gaua at uica

mapagquiquilala ang may turo,t, uala.

Cahit natatanto na may capintasan

sinomang binatang nagnanasa naman,

ay houag sabihin nang hindi mahapay

ang puri nang capouang dapat pag-ing̃atan.

Hindi natin tanto na cung tayo pa ng̃a

sa mata nang Dios ang lalong masama;

caya cailang̃ang piguilin ang dila

nang houag manğahas sa iba,i, pumula.

Di dapat saysayin ang yamang sarili,

sapagca nğa,t, ito ay pagmamapuri

bagcus na ilihim na cung mangyayari

ay ipagcaila cung baga,t, masabi.

Dapoua,t, houag acalain naman

na ang iyong nasa,i, agad aayunan,

at macalilibong naca-iibig man

di caraca-raca ay magpapamalay.

Sapagca,t, totoong malaqui ang hiya

cung caya aayao na magpahalata,

at baca uicain nang masamang dila

sila sa lalaqui,i, nagcacandarapa.

Sa madlang paraan na sinabi co na

cung baca sacali,t, di mo rin macuha,

aco ay mayroon na ituturo pa,

cagaling̃an nito,i, mahiguit sa una.

Cundi mabighani ipalagay natin

sa muli,t, muli mong himutoc at daing,

ang maraming pagod houag nang sayang̃in

sapagca,t, ang ayao di dapat pilitin.

Cundi gumanito, ay matutulad ca

doon sa nagtanim nang isang sampaga,

ang lahat nang daho,i, naquita nang lanta

cung anong dahil at dinidilig pa.

Ani Eliseo,i, tila cailang̃an

na ang ating gauin muna ay sulatan,

Sagot ni Hortensio,i, mangyayari naman

sa lahat nang bagay quita,i, tutulung̃an.

Sa oras ding yao,i, tambing isinulat

ang cay Eliseo na sa pusong ing̃at

saca nang mayari,i, cusang iguinauad

sa caniyang catoto,t, baca may pintas.

Marahang binasa nitong caibigan,

baua,t, isang letra ay pinagninilay,

sa sobre nang sulat ay nababalatay

ang ganitong uica: Sa tinatang̃isan.

«Magpahangan oras na tang̃an sa camay

«ang plumang lumagda nitong caraing̃an,

«iniisip co pa cung aquin nang taglay

«yaong catutubong limang caramdaman.

«Sa pagca,t, touinang pilitin ang dila

«na ipasalual ang lihim na nasa,

«parang tumatapon sa aquin ang diua

«at di co macuha ang pagsasalita.

«Dang̃ang nang̃ang̃anib baca magtumulin

«tacbo niring buhay patung̃o sa libing,

«mag-ulol ang unos nang madlang hilahil

«at sa dalamhati hining̃a,i, maquitil.

«Caya mabalinong daluyan nang aua

«itong lumuluhog na napacaaba,

«gutom sa ligaya,t, busog sa dalita,

«mata ay uala nang ipatac na luha.

«At cung mangyayaring sa iyo,i, igauad

«ang lahat nang toua sa sang maliuanag,

«disi,i, inihandog sa mahal mong yapac

«calaquip ang aquing tunay na pagliyag.

«Dapoua,t, yayamang ualang maihain

«cundi yaring pusong tiguib nang hilahil,

«isinasamo cong iyong marapatin

«sapagca,t, di baual nang lang̃it ang daing.

«Iyong paglubaguin matigas na loob

«para nang pagsaguip cung sa nalulunod,

«icao ay may puso,i, ¿baquit di malunos

«sa capoua puso na naghihimutoc?

«Di co calauigan ang hinibic-hibic

«yamang dili bato ang mahal mong dibdib;

«gayon ma,i, cung lalong hirap ang icapit

«mangyaring sabihi,t, nang aquing mabatid.»

Ang iyong alipin na suma sa yapac.

Iya,i, ma-aari, cay Hortensiong uica;

ng̃uni,t, caraniua,i, lampas ang salita,

gayon ma,i, sa sobre ipasoc mo na ng̃a

saca ipadala sa isang alila.

CAPÍTULO VIII.—Ang pusong garing na di malamuyot.

Nagcataon namang doroon sa jardin

ang bunying dalaga na may pusong garing,

ang sariling diua parang inaalio,

sa tanang bulaclac at simoy nang hang̃in.

Siyang pag-aabot nang naturang liham

sa parang linalic at maputing camay,

quinuha at saca tumanong pagcouan:

¿sino caya baga ang pinangaling̃an?

Basahin po ninyo upang matalastas,

uica nang alila, cung sinong may sulat,

ang pagcating̃in co,i, sa puso,i, may sugat

at ang ninanasa marahil ay lunas.

Agad napang̃iti at di napiguilan

niyong catutubong bait, cahinhinan,

sa malaquing hiya,i, tumung̃o na lamang;

pinunit ang sobre,t, binasa pagcouan.

Sa calaguitnaan nang pagbasa niya

sandaling tumiguil nagmasid pagdaca,

at baca sacaling may nacacaquiquita,

cauicaan niya,i, cahiyahiya pa.

Mana,i, nang matapos pagbasa nang sulat

sa puno nang cahoy humilig na agad,

na larauang bato ang nacacatulad:

ganito ay dinguin mang̃a pang̃ung̃usap.

«Mundong sinong̃aling, sumandaling layao,

«touang sa sangquisap, asóng mapaparam,

«lumayo ca hayo,t, ualang cararatnan

«sa aquin ang iyong camandag na alay.

«Carang̃ala,t, yaman agad cumucupas,

«tulad sa sampagang biglang nalalagas,

«isinusumpa cong di ca matatangap

«niring aquing pusong dili pabibihag.

«Malicmatang ganda,t, balo-balong diquit,

«magdarayang touang may paing pang̃anib,

«magbago cang hanay at di mahihilig

«aco sa ligayang puno nang ligalig.

«Mahabaguin lang̃it, iyong tinutunghan

«acong na sa guitna nang casacunaan,

«mahina cong lacas iyong saclolohan

«nang upang matamo ang pagtatagumpay.

«At icao, o Virgeng matibay na cuta,

«sa baua,t, dumulog na napa-aaua,

«sa mahal mong puso,i, nagtatagong cusa

«itong alipin mong napacacaling̃a.

«Sa harap co,t, licod sa caliua,t, canan

«nagcalat ang silo nang lilong caauay,

«cundi mo amponi,t, anong cararatnan

«niring catutubong aquing cahinaan.

«¿Mangyayari caya namang paghatiin

«yaring aquing puso,t, papagdalauahin,

«ang isa,i, ibigay sa Nacop sa aquin,

«at ang icalaua,i, sa may sintang hain?

«Cayong sari-saring naritong bulaclac,

«ang sinasacsi co nitong pang̃ung̃usap,

«na sucdang maguho ang sang maliuanag

«di co dudung̃isan yaring pagca-uagas.

«Sucdan sa madurog magcauaray-uaray

«ang laman at buto nang aquing catauan,

»cay Jesus cong poon aquing iaalay

«ang libo mang puso,t, ang libo mang buhay.

«Cung pag-uariin co,t, timbang̃in sa isip

«ang lahat nang yaman nitong sandaigdig,

«sa dalagang buhay at ing̃at na linis

«alang̃ang di palac na ipaquiparis.

«Icao, camatayang aquing iniirog,

«baga man sa iba,i, caquilaquilabot,

«gamitin mo hayo tabac na pang-lagot

«pagca,t, ang nasa co,i, hining̃a,i, matapos.

«Cung gunitain ca,i, iquinalulumbay

«nang pusong alipin nang samundong layao,

«ng̃uni,t, cung sa aqui,i, quita,i, minamahal

«at inaanantay ca sa gabi at arao.

«Camatayan lamang ang nacapipinid

«sa aqui,t, sa Poong ligaya nang dibdib,

«icao,i, siyang uacas nang dalita,t, saquit,

«at mula nang toua na hindi malirip.»

Sa mauica ito,i, tambing na linisan

ang masayang jardin na dating aliuan,

binalot nang paño ang binasang liham

at saca nagtuloy pumanhic sa bahay.

Pagca,t, binaui na sa sang maliuanag

nang arao ang huli,t, malamig na sinag;

saca unti-unti namang nacacadcad

ang tabing sa gabing maitim na ulap.

Nang macapanhic na ang bunying dalaga

umupo sa sillang malapit sa mesa,

tintero,i, binuhat, guinamit ang pluma,

sinagot ang sulat ganito ang badya.

«Sa may sintang handog.»

«Houag mong hanapin, sa imbi cong sulat

«ang maranghang tula nang mang̃a poetas

«ualang talinghaga aco cung mang̃usap,

«dati cong ugali,i, magsabi nang tapat.

«Averno,t,[7] Olimpio[8] hindi maquiquita

«sa titic nang aquing maralitang pluma,

«gayon si Apolo,t,[9] masayang musa

«sucat ang matanto ang ipagbabadya.

«Ligaya sa mundo ang iyong pang̃aco

«igauad sa aquing tumatang̃ing puso,

«dalisay na sinta,t, tunay na pagsuyo

«ng̃uni,t, ualang daan ang iyong pagsamo.

«Tahas na nica cong bilang pahimacas

«na di magmamalio, buhay ma,i, mautas

«at cung uulitin ang hing̃i co,i, tauad

«ito,i, mabuti ring iyong matalastas.

«Madla na sa aquin ang nagsipagsaysay

«nang tungcol sa sinta na gaya mo naman;

«ng̃uni,t, tiniyac cong anomang caratnan

«dili matatangap niring calooban.

«Pagca,t, malaon nang tinica nang diua

«na aquing lisanin ang sa mundong daya,

«at sa isang silid na lubhang payapa,i,

«maglingcod sa Hari nang lang̃it at lupa.

«Hanganan co rito,t, dapat nang mabatid

«na ang iyong nasa,i, camandag sa dibdib:

«Pag-utusan naman itong nagnanais

«mabilang sa tanang lingcod mo at cabig».

Ang taguisuyo mo.

Ano,i, sa mayari,i, biglang isinara

nang bunying dalagang ng̃ala,i, Eufrasia,

saca sinutsutan ang alilang isa,

cusang ibinulong ang pagpapadala.

¿Anong loob caya itong nag-aantay

na pilit lalasap nang malaquing lumbay?

mana,i, sa mabasa ang may lasong liham

limang buan halos na umotay-otay.

Sa nagpipighati,i, marahang nag-uica

yaong si Hortensio,t, malaqui ang aua

aco sa lagay mo,i, nagtatacang lubha

ang dating ugali,i, tila sinisira.

Bayani mong loob cusang napatalo

sa dahas nang sintang iquinagugulo,

iyong linilimot sampong pagca tauo,

anaqui,i, uala nang babayi sa mundo.

Pag-uari catoto,i, dili yata dapat

na ang buong puso,i, lubos na pabihag,

at siyang isipin sa lahat nang oras

ang di nabighani sa iyong pagliyag.

Gayon ma,i, mabuti ang iyong parunan,

baca hari na ng̃ang siya,i, malunusan:

isang gabi ng̃ani pinagsadya naman

pagsunod sa hatol nitong caibigan.

Tinangap din siya nang magandang loob

bagaman sa nasa,i, ayao pahinuhod,

anyong sasabihin ang haing pag-irog

mahal na dalaga,i, tambing na sumagot.

Banta co,i, sucat na ang catagang uica

sa isang gaya mong marunong maghaca;

doon pa sa sulat dapat na maunaua

ang aquing pag-ayao, yamang di ca bata.

Sa pagcacagayo,i, hindi nacaquibo

itong sumisinta,t, parang ipinaco,

mata,i, itinung̃o, at ang quinucuro

ang cahalay-halay na pagcasiphayo.

Dalaga ay parang naacay nang habag

sa cay Eliseo,i, tambing na nang̃usap:

puso,i, itahimic houag mabagabag:

¿anóng magagaua ay hindi mo palad?

Ang nangyaring yao,i, parang di pinansin

at sa ibang bagay cusang inahinguil

yaong salitaan, at nang di mailing,

malubos ang hiya at pagcahilahil.

At ang uica niya,i, ang tauong mahiya

dapat cahabagan at caaua-aua,

baga ma,t, di ibig ayunang ang nasa

nang houag malubos ang pagdaralita.

Mapamayamaya,i, parang natauhan

ang naabang sintang tumangap nang ayao,

sa caniyang puso,i, nanariua naman

ang hatol nang pili niyang caibigan.

Yaong si Hortensio, ang uica sa aquin,

ang talagang ayao ay houag pilitin

at baca matulad aco sa nagtanim

nang halamang lanta ay dinidilig din.

Inari lamang tunay na capatid

ang di nabighani sa suyo,t, pag-ibig,

sa sarili lamang nihang pag-iisip:

¿Anong gagauin co,i, di loob nang lang̃it?

Yayamang hindi mo aco capalaran,

uica nang dalaga, quita,i, tuturuan

«magmula na rito ay icao,i, bumilang

at sa icaualong bahay ca humangan.»

CAPÍTULO IX.—May dalahirang banayad at may mahinhing talipandas.

«Sa bahay na yaon ay may magcapatid

dalauang dalaga unahan nang diquit,

aquing sasabihin nang iyong mabatid

ang cani-canilang ugali at hilig.

Ang bilang pang̃anay ng̃ala,i, Esperanza,

malouag ang loob na ualang balisa,

cataua,i, magaan at lubhang masigla

ang ano mang hirap inaalintana.

Sa caniya,i, uala munti mang bagabag

parang namamayan sa lupang mapalad,

sa capoua tauo,i, lubos ang pagliyag

inaari niyang capatid na lahat.

Ang mumunting sira ay pinaraan,

hindi alumana cahit masahol man,

dunong na mag-ing̃at sa capahamacan

nang paraang sucat na macahahadlang.

May magandang nasa, at ang panaghili

ay di man sumung̃ao sa pinto nang budhi,

mababa ang loob na di caugali

ang nacacatulad isang batang munti.

Cung maquita niya sino mang may hapis

ang luha sa mata,i, dadaloy na pilit,

at di pa magcasiya sa habag ang dibdib

ang tulong at ling̃ap agad icacapit.

Nğuni,t, cung sacali nama,t, ang mamasdan

ay ang nagtatamong toua,t, capalaran,

puso,i, lumulucso sa caligayahan,

iquinalulugod ang sa ibang dang̃al.

Sa cay Esperanza,i, ualang masisilip

na hindi mabuti at ugaling pang̃it

liban sa salita nang masamang bibig

na ang cahinhina,i, nagculang nang muntic.

Sapagca,t, sa loob na lubhang masaya

at magaang bibig sa balang maquita,

ang naguiguing dahil ipula nang iba

dito sa uliran nang mang̃a dalaga.

Capatid na bunso ng̃ala,i, Eduvigis,

timtimang babayi, anaqui,i, tahimic,

at sa silid niya,i, laguing lumiligpit

anopa at parang buhay, taga lang̃it.

Yaong cagaslaua,i, malayong malayo,

at ang cahihina,i, parang catutubo,

ang lahat nang quilos mabini at uasto;

ng̃uni,t, hindi gayon ang lagay nang puso.

Ang manğa salita,i, hindi nasisinsay

sa iguinuguhit nang magandang asal,

dili maibiguin lumabas nang bahay

at cung sacali ma,i, tung̃o,i, sa simbahan.

Caya,t, sa caniyang isip, uica,t, gaua

ualang ipipintas, mabuting paua,

sampo pa nang tanang mang̃a binabanta

ng̃uni,t, nalilihim ang nacasasama.

Sapagca,t, ang boo niyang pagca-isip

ay caniya na lamang ang tang̃ing matouid:

ang sa ibang uica cung baga,t, marinig

cahit di masama ay minamapait.

Ang quilos nang iba cahit hindi mahalay

ay minamasama,t, quinamumuhían,

ang caniyang haca ay siya na lamang

babaying nabucod sa sang sinucuban.

Ualang puno,t, mula biglang napopoot

ang babaying itong cabanala,i, bantog,

lahat nang marinig iquinababagot,

at hindi macuhang magtipid nang loob.

Baquit lubhang hilig sa pagtataniman

ang dalagang bunyi cung sa cabaitan,

ang muc-hang payapa,t, quilos na timtiman

di taglay sa puso,t, paimbabao lamang.

Sucat masuclam ang macamamalas

capag-nagagalit mata,i, nagnining̃as,

at uala mang quibo,t, hindi nang̃ung̃usap

ay daig ang tanang halimao sa gubat.

Ng̃uni,t, ang lalong camandag sa budhi

ang siya,i, magcusa na unang bumati,

ito,i, catutubong caniyang ugali

na inaari pang carang̃alang tang̃i.

Capag nangyayari ang nasa at ibig

muc-ha,i, maligayang parang taga lang̃it;

ng̃uni,t, pag hindi na,i, agad magng̃ing̃itnğit

at ualang demonio acong maiparis.

Magandang ugali,i, agad mabibiling

sising̃ao na pilit ang casamang lihim,

ang capalaloua,t, pagca-masumbatin

at saca ang nasa na siya,i, purihin.

At cung sacali pa,t, mayroon umayo

lalong mag-uulol ang malaquing labo,

at ang paimbabao na hinhing palalo

ay di na maquita,t, cung saan nagtago.

Lubos sa uari co,i, ang nacacabagay

ay tubig sa laua cundi guinagalao,

anaqui ay bubog na lubhang malinao,

nğuni,t, ang ilalim ay carumal-dumal.

Itong magcapatid alit ang ugali,

caya sa dalaua icao ay mamili,

nang houag sisihin aco cung sacaling

mapalisiya ca sa iyong pagpili.

Ang cay Eliseo na ipinagturing

aco,i, uala riang itulac cabiguin;

ang isa,i, masaya,t, ang isa,i, mahinhin;

ng̃uni,t, ang panğanay yata ang magaling.

Cung gayon ang uica nitong capanayam,

icao ang bahala nang upang macamtan;

ang isa cong bili,i, pacatatandaan

sa paquiquiusap ay magpacarahan.

CAPÍTULO X.—Ang catampalasanan ni Neron at ang matandang mangagauay.

Mana,i, sa matapos yaong salitaan

ay si Eliseo,i, umoui nang bahay;

agad sinalubong mula sa hagdanan

nang parang capatid niyang caibigan.

Di agad tinanong muna ang nasapit

nitong si Hortensiong may ing̃at na bait,

niyayang cumain nang macapagbihis

ang parang nagdaan sa landas na guipit.

Nang cumacain na,i, napagsalitaan

yaong sa cay Nerong catampalasanan;

ang bagay na ito,i, tiquis na binucsan

nang ang nagugulong loob ay malibang.

«Ang lilong si Neron, uica ni Hortensio,

cung sa calupita,i, pang-ulo sa mundo,

sampo nang asaua[10] ay pinatay nito

si Burro,t, Séneca[11] at si Británíco.[12]

At inibig niyang ang sang catauohan

ualang maguing ulo cundi isa lamang,

nang sa minsang taga,i, mapucsang paminsan

ang lahat nang tauo sa sang sinucuban.

Tila nacucutya ang mang̃a dila co

tumauag sa gayon nang pang̃alang tauo,

cundi isang Furiang galing sa infierno,

sunğay ang corona na putong sa ulo.

Ito,i, Emperador sa Romang calac-han,

cuhila,t, mabagsic, daig ang halimao,

may alilang tigreng pinacamamahal,

na catulad niya cung sa cabang̃isan.

Febea sa tigre ang ipinamagat

nang capoua tigreng may coronang hauac,

laguing guinagamit nitong lilo,t, sucab

sa mang̃a cristiano nang pagpapahirap.

Sapagca,t, si Nero,i, malupit na ganid

na uala munti mang aua at pag-ibig,

cung caya ang puso ay doon nahilig

sa capoua niyang hayop na mabang̃is.

Ng̃uni,t, ano caya, sagot nang causap,

ang napala niya,t, anong naguing uacas

niyong gayong asal, puso,i, nagagalac

pumatay nang tauo,t, laguing magpahirap.

Sa palaciong bantog nang lilong si Pluton[13]

caloloua niya ay doon humantong,

ang hirap, dalita, pighati,t, lingatong

laguing linalasap nitong tauong pusong.

Di maca aalis magpacailan man

ang Can-Cerbero,i,[14] bantay sa pintuan

ang balang pumasoc pinababayaan,

ng̃uni,t, ang paglabas ay ibinabaual.

Ang Can-Cerbero ay may tatlong ulo,

at pauang serpiente yaong balahibo,

ualang casing bang̃is na ang cagat nito

ay nacatataos sa utac nang buto.

Sa tabing Estigia,i,[15] doon nagtatanod,

tanicalang ajas siyang nacagapos,

ito ang tinalo niyong semi-dios

anac ni Jupiter, Hércules[16] na bantog.

Ang sinomang tauo,i, dapat quilabutan

sa dalitang hindi masayod na turan,

ang lalong-lalo na tanang tampalasan,

catulad ni Neron niyong nabubuhay.

Ani Eliseo,i, may isang matanda,

Bárbara ang nğalan lubhang solipica,

na cay Eufrasiang tunay na alila,

ang muc-hai,i, masung̃it, baquit sadyang tina.

Maputi ang buhoc, madilim ang noo,

matulis ang cucong parang alimang̃o,

ng̃ipi,i, sincol-sincol, at cung may catalo

mata,i, nanlilisic, daig ang demonio.

Ang caniyang ulo naman ay mahaba,

taing̃a,i, piing-piing na parang sinadya,

muc-hang mangagauay, pagca,t, ualang baba

quinatatacutan nang lahat nang bata.

Maing̃ay ang bibig na tila pacacac,

anaqui ang dila,i, puno nang camandag

loob ay sucaban, ualang pagtatapat,

saca cung maupo ang tuhod ay yacap.

Sa gayong catanda ay lubhang masiba,

laguing nagbubuncal siya sa cusina,

nagdadahandaha,t, baca mahalata

nang mang̃a casama na capoua alila.

Ualang quinausap na di nacaauay,

ang balang maquita ay pinipintasan,

damit sa cataua,i, mistulang basahan

at ng̃ung̃uyang̃uyang parang camatayan.

Hindi co malaman cung saan nunuha

nang ipagtitiis ang mang̃a casama,

lalong lalo na ng̃a ang bunying dalaga

na di nababagot sa matandang bruja.

At canina lamang aco ay doroon

ay nang̃ung̃uaco at ung̃ol nang ung̃ol,

saca nang utusang pacunin nang apoy

malaonlaon din na nagmuc-hang tuntong.

Aquing napagmasdan anyong malalapit

na ang paa pala,i, tila sa sulyasid,

tatlo ang daliri na nagcacadiquit,

aco,i, napaling̃on at di co matiis.

Dahil sa ugali ay aquing nasabi

ito,i, siyang Neron nang mang̃a babayi,

na uala isa mang guinauang mabuti,

matulis ang dila na parang putacti.

Houag nang litisin ang matandang iyan

pinalalaqui mo ang mumunting bagay,

uica ni Hortensio,t, ang sabihin naman

cung anong nasapit nang iyong pinacay.

Ani Eliseo,i, hindi ninanasa

ang pag-aasaua,t, cusang isinumpa

sa harap nang lalong Mahal at Daquila

ang tica nang puso halos pagcabata.

Gayon man ay aco,i, pinamili niya

sa cay Eduvigis at cay Esperanza,

sila,i, magcapatid hiuaga nang ganda,

at mang̃a ulila sa ama at ina.

Itong si Hortensio,i, nang̃iti nang muntic

at naala-ala niya ang nasapit,

niyong dacong arao na si Eduvigis

nag-asal lalaqui tungcol sa pag-ibig.

Datapoua,t, hindi ibig ipamalay

gayong sa catoto,t, sa tauong sinoman,

cusang inilihim nang di madung̃isan

puri nang dalagang nabucod sa tanan.

Bagcus ang sinabi iyo nang tung̃uhin

cung sinong lalo mo na minamagaling

ng̃uni,t, ang hatol co,i, iyong paglining̃in

ang sa habang buhay ay cacasamahin.

Datapoua,t, tayo ay magpahing̃alay,

bucas na tapusin itong salitaan;

dalauang binata,i, agad nagtindigan

sa cani-canilang quinaluluclucan.

CAPÍTULO XI.—Ang pagtatagumpay nang cababaan at pagcaduhagui nang capalaluan.

Bahag-ya na lamang ipinamamalas

nang arao ang muc-ha niyang maliuanag;

ay nanğaguising na itong magcausap,

tila may gagauing hindi nalulutas.

Malicsing nagbihis, nanaog sa bahay,

parang inaalio ang pusong may lumbay,

nag-uica ang isa, catoto,i, pagdaha,t,

ibig cong matanto ang tung̃o nang pacay.

Sagot nang tinanong ang aquing pasiya

ay ang piliing co ay si Esperanza,

at si Eduvigis cung iyong macuha

magbibilas tayo na ualang pagsala.

Cung sa ganang aquin, cay Hortensiong uica,

ang bagay na iya,i, di co ninanasa,

tanto mo nang lubos aco,i, maralita

sa isang mataas ma-aalipusta.

Hindi nila tantong may nacaririnig

na dalauang tauong lacad ay mabilis,

nang malalapit na,i, pagdaca,i, nagsulit

binabanta ninyo,i, lisiya sa matouid.

Nahahaling yata, ani Eliseo,

ang ating casabay na dalauang tauo,

¿anong mauauala sa alin ma,t, sino

sa mabuti,i, dili ang ninanasa co?

Nang muling magsulit agad naquilalang

isa sa canila,i, si Valerio pala;

uica,i, houag ninyong iraos ang tica

sa cay Eduvigis at cay Esperanza.

Di pa natatapos ang sinabing ito,i,

pagdaca,i, sumagot bunying si Hortensio;

(na parang paglibac sa sucab at lilo)

cami,i, sumusunod sa baua,t, utos mo.

Agad nahalatang siya,i, tinutuya

caya biglang biglang namula ang muc-ha,

puñal ay binunot patain ang nasa

itong si Hortensiong dating inaaba.

Ang casama niya,i, dili macaimic,

pagca,t, natatantong uala sa matouid,

sucab na Valerio ulol ang caparis,

at munti ma,i, hindi nabahirang bait.

Dinaluhong na ng̃a,t, parang inudyocan

nang sang infierno itong tampalasan,

ang dalauang mata ay binubucalan

nang gahasang apuy niyong cagalitan.

Abang si Hortensio,i, iniuaang agad,

¡salamat sa lang̃it siya,i, nacaiuas!;

dalauang casama nama,i, nagmamalas

sa maguiguing hanga niyong paglalamas.

Sa muling pag-iua,i, pagdaca,i, naagao

sa camay nang lilo ang puñal na tang̃an,

tuloy inihaguis na pina-ilandang

pang di nagnanasang matay sa sinoman.

Nang capoua uala nang sandata,t, naghamoc

dalauang bayaning lumilipad halos;

ang suntoc at sicad caquila-quilabot,

na daig pa mandin ang taga at ulos.

Ang init nang arao di pa dinaramdam

nang pamulan nila itong paglalaban

hangang sa mataas di pa nagtatahan

at nang mag-uauagui dili maalaman.

Ang lacas nang suntoc lintic ang catulad

cahiman at sino,i, pilit magugulat;

at cung ang dugo ma,i, hindi nagdaranac

ay ang pauis naman ang tumatagactac.

Pagtataca,i, labis nang piling catoto

sa naquitang dahas nitong si Hortensio,

na di nagpalalo sa sino mang tauo

ay cung maquihamoc parang ipo-ipo.

Ang caniyang asal, quilos at salita,

sampong pag-iisip niya,t, ninanasa,

ualang cataasan at budhing cuhila,

palibhasa,i, galing sa pusong payapa.

Nasa ni Valerio,i, cumitil nang buhay,

si Hortensio,i, hindi,t, nagtatangol lamang,

di caguinsa-guinsa,i, biglang napipilan

yaong may masama,t, budhing tampalasan.

Saca ang guinaua ay ibinaligtad,

tinampal sa muc-ha,t, binayo nang sicad,

ang boong cataua,i, binugbog nang hampas;

nang di mamihasa sa gauang magsucab.

Itong nagtagumpay na bagong bayani

quinulong nang isang Homerong[17] magpuri

na bucod sa lacas, catapanğa,t, licsi,i,

may uagas na pusong ayao maghiganti.

Cung pag-iisip ang tanang guinaua

nitong si Valerio sa ulila,t, duc-ha,

di man camag-anac tutulo ang luha

at acayin din nang gauing maaua.

Ang dalauang ito,i, nang nagcacasama

sa bahay nang pari na binanguit co na,

gaua ni Valeriong may budhing vivora

ang imbing Hortensio,i, laguing minumura.

Sa balang mauala,i, pinagbibintang̃an

ang abang ulilang ualang casalanan,

hindi nang̃ing̃imi yaong mang̃a camay

na ang maralita,i, hampasi,t, sugatan.

Sampo nang cacaning ipinacucuha

itong tampalasan sa ibang casama,

caunting tinapay ang itinitira,t,

ang lalong masama ang pinipili pa.

At ang guinagaua na parang aliuan

paglibac, pagcut-ya, pag-api,t, pag-uyam

dito cay Hortensiong inaalalayan

nang daquilang aua ninyong calang̃itan.

Tatlong taong sincad binata nang diua

ang balabalaquing hirap at dalita,

¿baquit natitiis caya nitong lupa

at hindi lamunin yaong alibugha.

¿Baquit, mang̃a lang̃it, at di ibulusoc

sa bayan nang apoy, nang doon magduop?

at hangang may mundo,t, ang Dios ay Dios

yaong pagdurusa,i, hindi matatapos.

Iyong inaampon at pinagpapala

ang tanang malupit at budhing masama,

sa lahat nang bagay pinapagsasaua

at ang mabubuti siyang inaaba.

¡Oh hindi mataroc na lihim nang lang̃it!

¡oh dagat na ualang pangpang mang ó guilid!

¡oh daquilang Dios iyong nababatid

ang lahat nang bagay nitong sandaigdig!

Sa buhay na ito,i, itinutulot mo

sambahi,t, igalang ang sucaba,t, lilo;

saca sa cabila naman ibubunto

ang tanang pahirap doon sa infierno.

Ang tapat na loob pinapag-titiis

sa balat nang lupa nang dalita,t, saquit,

saca puputung̃an sa bayang tahimic

nang coronang ualang sucat macauang̃is.

Datapoua,t, ng̃ayo,i, ipatuloy co na

ang guinaua nitong Marteng panğalaua,

sandaling inisip ang masamang tica

nang maghihiganting lilong nacabaca.

Cung caya ng̃a hindi niya itinulot

na macapagbang̃on sa pagcasubasob,

ang dalauang camay binaliting bagcus,

nang upang magbauas pagca-asal hayop.

At pinag-uicaan sa pagayong anyo:

iyo nang natatap, Valeriong palalo,

ang bung̃ang masaclap niyang panibugho

na lumilingatong na lagui sa puso.

¿Masdan mo ang iyong dang̃al na quinamtan,

aco,i, alipin mo lamang cung sa bagay?

¿nahan ang maraming iyong cayamanan

sa oras na ito,i, di ca matulung̃an?

Cundi ca susuco,i, anomang masapit

sa lagay na iya,i, di ca ma-aalis;

itong pang̃ung̃usap ano,i, sa marinig

ay halos magputoc cay Valeriong dibdib.

Datapoua,t, di rin munti man lumubag

yaong pusong bato yata ang catulad,

yayamang ayao rin biglang nagsilacad

ang bagong nag-uagui,t, ang catotong liyag.

Pinabayaan nang baliti ang camay

culang na maghapon sa guitna nang arao,

cung caya guinaua ang ganitong bagay

nitong si Hortensio,i, nang magbagong asal.

Saca ang casama nang lilong Valerio

ay pinagsabihan nang dalauang ito,

na houag calaga,t, nang upang magbago

ang caniyang ugaling higuit sa demonio.

Siyang naguing dahil nang pagcacasaquit,

pitong bouang halos naratay sa banig:

ang nangyaring ito,i, ano,i, nang mabatid

nang amaing pari ay naghinanaquit.

Doon sa inampon halos pagcabata,

caya ng̃a,t, ang bagay ay pinag-usisa,

at si Hortensio rin ang nagpaunaua

nang dahil nang caniyang doo,i, ninanasa.

Hindi co po ticang patai,t, masactan

ang iyong pamanquing pinacamamahal,

at ang guinaua co,i, nang madala lamang

magbauas nang munti ang capalaluan.

Bucod dito,i, dapat mo pong matalastas

ang caniyang pita,i, buhay co,i, mautas,

at cung sacali pang ng̃ayon ay malacas

pilit na quiquitlin hining̃a cong ing̃at.

Natanto co pong dapat patauarin

ang balang caauay at may nasang linsil;

ng̃uni,t, hindi baual nang Dios sa atin

na pacaing̃atan ang buhay na angquin.

Cundi co guinayo,i, inaacala co

na aco,i, uala na,t, nasa isang mundo;

cayo ang magsabi, yamang alam ninyo

ang asal na ganid nitong si Valerio.

Pari,i, naniuala at lalong minahal

ang hindi pamangquin na may cabaitan

sapagca,t, minsan ma,i, hindi nadung̃isan

bibig ni Hortensio nang cabulaanan.

Toto,t, sa caniyang loob na sarili

ay siya ang tang̃i na hamac at imbi;

ng̃uni,t, ang matouid capag sinasabi

hindi nang̃ing̃imi na parang bayani.

Laguing uiniuicang ang catotohana,i,

tiquis ilaladlad sa harap ninoman;

at ang puso niya,i, sapagca,t, dalisay

ay di nagagahis niyong catacutan.

Dili maibiguing maquisalamuha

sa manğa guinoo, mayama,t, timaua;

datapoua,t, hindi iquinahihiya

yaong casalatan niya,t, pagcaaba.

Mama ni Valerio,i, sumapayapa na,

at hindi sinisi tauong ualang sala:

dito napanatag yaong magcasama

pagca,t, masusunod ang canilang pita.

Isang gabi ng̃aning parang nabibitin

ang buan sa caniyang liuanag na angquin,

itong si Hortensio,i, ganito ang turing

sa catoto niyang lubhang guiniguilio.

Samantalahin mo ang caliuanagan

nang tanglao sa gabi,t, sa madaling arao,

ng̃ayon di,i, lumacad, pagca,t, caraniuan

malamig ang ulo nang cadalagahan.

At si Eliseo pagdaca,i, sumunod

sa mabuting hatol niyong nag-uutos

minulan na rito yaong paglilingcod

sa cay Esperanzang may ugaling ayos:

Mataric na bundoc ang nacacatulad,

na cung salung̃ahin ay lubhang mahirap;

tatlong taon halos saca pa naagnas

yaong batong pusong ualang casing-tigas.

Ang bagay na ito,i, sandaling ihimpil

pagbalican natin ang linisang Fidel,

sa cay Eliseo mana,i, sa darating,

doon sa colegio,i, bagong cagagaling.

CAPÍTULO XII.—Isang cabaitan ang maghunos dili cung may cagalitan.

Dalaua,i, nagyacap capoua lumuluha

sa malaquing touang quinamtan nang diua,

hindi magcamayao nang pag uusisa

sa canicanilang palad ó dalita.

«Nabalitaang co, ang uica ni Fidel,

«na si Esperanza ang casi mo,t, guilio;

«aco cung sa bagay naliligaya rin

«at may landas ca nang binucsan sa aquin.»

Sa bigcas nang sabi,i, agad nahalata

nitong matalino niyang casalita,

caya ng̃a,t, ang tugon cung gayo,i, humanda

at mamayang gabi,i, tayo,i, magsasadya.

Sa sariling loob nang bagong ninibig,

ay nacatagpo rin siya nang mainit;

aco,i, antain mo, ang ipinagsulit,

ang ama,t, ina co,i, baca naiinip.

Itong sa cay Fidel na mang̃a magulang

ay lubhang sagana sa lahat nang bagay,

dalaua ang bung̃a nang pag-iibigan

dalaga ang isa,t, bagong sumisilang.

Mana,i, nang sumapit yaong tacdang oras

dalauang may pacay pagdaca,i, lumacad

bago pang nananhic nahalatang agad

na tila mabuti ang maguiguing uacas.

Nagcatotoo ng̃a,t, di pinaghirapan

ang bunsong capatid gaya nang pang̃anay;

ng̃uni,t, si Hortensio,i, cung anong dahila,t,

dili naquisama cahiman at minsan.

Cung caya ganoo,i, may lihim na nasa

na di napapacnit sa puso at diua,

loob na timtima,i, ang inaadhica,i,

maguing cahalili ni Cristo sa lupa.

Caya ng̃a,t, touina,i, ninanais-nais

na maparaos na ang catotong ibig,

sa pagayong buhay parang naiinip,

pagca,t, tinutugtog ang puso nang lang̃it.

Baquit ang caniyang banayad na asal

nagpapaquilalang talaga sa altar,

at ang laguing nasa,i, yaong capurihan

nang lalong Daquila sa sang sinucuban.

Ang sala nang tauo,i, iquinahahapis,

tandang maliuanag nang pagmamasaquit

sa capoua niya,t, tunay na pag-ibig

doon sa lumic-ha nitong sang daigdig.

Datapoua,t, ating ipatuloy muna

yaong nagca-isang puso sa pagsinta,

na si Eliseo at ni Esperanza

dumating ang arao pagcacasal nila.

Lilisaning co na ang laqui nang galac

nang dalauang sintang nagca-isang palad,

sa piguing na yao,i, inubos ang cayas,

at casalamuha tanang camag-anac.

Gayon din si Fidel doroon din naman

at si Eduvigis siyang capanayam:

uica nang lalaqui,i, tayo,i, naunahan

houag ca na sanang mag-ayaoayauan.

Nahahalata cong iyong iniibig

aco,i, ang ligaya nang puso mo,t, dibdib,

dang̃an marami ca na patumpic-tumpic

tingnan mo ang atin ng̃ayo,i, nasasapit.

Sa aglahing ito,i, ang bunying dalaga

alang̃ang magalit, alang̃ang tumaua,

guinanti ang biro: pabayaan mo na

at may panahon ding mararaos quita.

Hindi ng̃a malao,t, tatlong buan lamang

ang nang̃ahuhuli nama,i, napacasal:

nagsasama sila nang lubhang hinusay;

nğuni,t, may nangyari na malaquing bagay.

Itong magcapatid ay may caquilala

na isang dalagang butihi,t, maganda,

ang lahat nang quilos nacaliligaya

mata ay mapung̃ay at mapanghalina.

Tila naglalambing cung siya,i, mang̃usap,

na nacalulugod sa quinacaharap,

at cung lumacad pa,i, tila umiindac,

sampo nang pag-imbay ay tama sa cumupas.

Hindi naman landi,t, cacanyahan niya

ang gayong ugali capagcabata na,

ang pang̃alan nito ay si Efigenia,

at lalabing ualo ang edad na dala.

Dalauang magbilas sabay tinamaan

nang titig na tila tunod ang cabagay,

tumaos sa puso,t, hindi maiuasan;

ng̃uni,t, sa sinoma,i, ayao ipamalay.

Gaon ma,i, sa pagca,t, di maililihim

ang sinta at pilit na mahahayag din,

agad nahalata,t, naguiguing butihin

dalauang magbilas cung ano ang dahil.

Lalong-lalo na ng̃a capag dumadalao

ang himalang lagda niyong cagandahan,

sila,i, nagbibihis na nag-uunahan,

at sampo nang buhoc ay pinaghuhusay.

Agad nanibugho bunsong Eduvigis

asaua,i, di ibig maualay sa titig,

lalong-lalo na nğa cung siya,i, malapit

doon sa dalagang diua,i, may pang-aquit.

Hindi macatulog sa gabi at arao,

balisa ang puso niya,t, agam-agam,

ang caniyang isip parang naulapan

niyong panibugho at malaquing lumbay.

Parang binabatac nang dating ugali

nanglisic ang mata,t, nagulo ang budhi,

ibig nang isabog ang puring calapi

nang caniyang puring doo,i, natatali.

Dang̃an sa caniya,i, biglang umalalay

ang cay Esperanzang loob na tiuasay:

«magmuli muli ca bunso, at paquingan

«ang pamanang hatol nang ating magulang.

«Cung cayo, aniya,i, dalauin nang hapis

«ay maghunos dili,t, tumauag sa lang̃it,

«sa sucal nang loob houag pagagahis

«nang di maululan ang pagcaligalig.»

«Cung sa bagay aco ay caparis mo rin

«sa dinadalita,t, taglay na hilahil;

«ng̃uni,t, nararapat ay ating isipin

«ang paraang ucol na lalong magaling.

«At ang gauin natin tayo ay dumalao

«sa cay Efigenian quinahihiligan,

«nang canilang pusong ng̃ayo,i, nadidimlan:

«¡Mahabaguing lang̃it sila,i, liuanagan!

«Sa gahasa,t, galit di dapat daanin

«ang canilang puri,i, puri naman natin,

«at cahalay-halay na ito,i, pagdinguin,

«caya,t, sa malubay ang lalong magaling.»

Mana ay nang gauin ang gayong paraan

may puring dalaga,i, agad nacamalay,

magmula na noo,i, pinutol pagcouan

ang dating ugali na pagdadalauan.

Nagdamdam nang hiya naman ang magbilas

nadidimlang isip tambing lumiuanag,

Mang̃a bagong casal ang mata,i, imulat

masdan ang mabuti na paraang dapat.

Sa lubhang mahinhing tacbo nang panahon

Fidel sa asaua,i, nagcamit lingatong,

pagca,t, nalasap din ang masidhing lason

nang casamang asal na tinagong laon.

Tunay at cung biglang abutin nang suliap

ay ang cahinhina,i, cabagay nang dilag,

nğuni,t, cung litisin ang sa pusong ugat

ang lihim na dung̃is ay mapagmamalas.

Ang matimping loob nang masintang Fidel

sa dahas nang dusa,i, munti nang magmalio:

gaua nang asauang pagcamasumbatin

naguiguing camandag tila sa panimdim.

Ang caniyang puso ay pinamamahayan

nang lalong mabang̃is na capighatian,

lalo nang matantong paimbabao lamang

yaong naquiquita na magandang asal.

Datapoua,t, hindi nasira ang loob

siya ay nanalig sa aua nang Dios,

at sa arao arao ay iniluluhog

iyong sa asauang asal na pahayop.

Bagama,t, ang lagui niyang naririnig

ay mang̃a salitang pauang masasaquit,

na nababagot sa lalong matipid

at payapang pusong marunong magtiis.

Bagaman aayao gumanti nang pala

sa mabuting loob niya at caling̃a,

ay minamahal di,t, ang caniyang uica:

ito ay palad co loob nang Maygaua.

Bagama,t, ang lagui niyang namamasid

ay masamang muc-hang may paquitan galit

dilí pinapansin at ang suma-isip

ito,i, cung punahin mananadyang pilit.

Pagca,t, ang babaying ugali masama,

capag-pinuna mo,i, lalong lumalala,

at cahit pamalong bacal ang ihanda

hindi magbabago muc-ha ma,i, mapasa.

At saca ang dila nang gayong babayi

cung may guinagaua,i, hindi natatali,

ibig na maturang masipag, malicsi,

anaqui cung sino yata ang pupuri.

Inuulit-ulit na uala isa man

marunong gumaua sa loob nang bahay,

caya ang mabuti,i, patapunan naman

nang camunting puri cahit paimbabao.

Talastas ni Fidel ang bagay na ito

niyong pa mang unang siya,i, bagong-tauo,

pagca,t, bihasa rin sa lacad nang mundo,

caya,t, sa paraan lubos na natuto.

Hindi pinapansin ang asauang ibig

capag naquitang siya,i, nagagalit,

bagcus pinupuri, upang tumahimic

ang di nang̃ang̃alay na dila at bibig.

Nğuni,t, cung mamasdang mabuti ang loob

agad sinasabi nang boong pag-irog,

catulad mo hija,i, ang inahing manoc

sa pinutac-putac hindi napapagod.

Houag acalaing icao,i, napupuri,

ineng, cundi bagcus lalong naiimbi:

mag-uariuari ca,t, ang lalong mabuti

ay magpacababa ang isang babayi.

Ang bibig touinang hindi natiticom

ay nacacapara na sa asong tahol,

caya catitiis, pagca,t, nauucol

sa balat nang lupang bayan nang lingatong.

Ang sala nang iba,i, iyong titiisin

pagca,t, tayong lahat nagcacamali rin:

pagbata na hija,t, baca acalain

nang tauong hindi co icao sinusupil.

Masasabi-sabing aco,i, natatacot

sa iyo,t, cung baquit di ca binubugbog,

caya, aquing ineng, icao ay sumunod

sa mang̃a hatol co,t, banayad na himoc.

Tantoin mo, hijang, isang cabaitan

ang maghunos dili cung may cagalitan;

dito na nagbago sa asauang asal

dahilan cay Fidel mabuting umaral.

CAPÍTULO XIII.—Ang buhay taga lañgit at ang pahimacas.

Si Hortensio nama,i, ating pagbalican

ang catoto niya,i, ano,i, nang macasal,

ay hindi naglao,t, tambing nagpaalam,

ticang tutuparin ang laon nang pacay.

Daquila ang lumbay niyong si Eliseo

sa pagpapaalam nitong si Hortensio,

hinadlang̃an sana ang pag-alis nito

dang̃an ang dahila,i, malaquing totoo.

Sa isang convento,i, pagdaca,i, pumasoc

pagsunod sa lihim na tauag nang Dios,

ualang iniisip cundi big-yang lugod

ang nagpacamatay dahil sa pag-irog.

Uala na ng̃ang dapat tayong pagsicapan

cundi mamintuho habang nabubuhay,

sa Poong lumic-ha nang sang daigdigan,

gaya ni Hortensiong humandog na tunay.

Saca iguinauad sa caniya nang lang̃it

ang capangyarihang ualang cahulilip,

na di ibinigay sa tanang Angeles

sucat na mamaang ang pantas na isip.

Hamac na tinapay ay sa uica lamang

naguiguing mistulang cay Cristong catauan,

tauong nasa sala ay quinacalasan,

ang yaman sa lang̃it parang na sa camay.

Taga pamag-itan sa dios na galit,

guinhaua at alio nang dalita,t, saquit,

sa puso nang tauo,i, siyang naghahasic,

nang cay Jesucristong aral na matamis.

Tungcol sa mabait na si Eufrasia,

iniraos naman ang lagui nang pita,

linisan ang mundo, at nagreligiosa

sa mag-inang Virgen ito ay panata.

Ipinamahagui ang lahat nang yaman

sa maraming duc-ha at mang̃a simbahan

matandang Bárbara,i, biniguian din naman

bagaman at tila muc-hang mangagauay.

Sa pagpasoc niya sa mahal na claustro

nang bunying Serafin[18] may catauan tauo,

agad nagparali ang sabi,i, ganito

«Paalam paalam magdarayang mundo.

«Linisan quita,t, di co hinahang̃ad

«ang toua at layao na handog mo,t, gauad,

«idulot sa iba,t, di co matatangap,

«at ang aquing ibig ay dalita,t, hirap.

«Camataya,t, dusa,i, siyang ninanasa

«nang bunying Teresa, inang daraquila,

«ang cay Pazis nama,i, sucat ang dalita

«at houag mamatay sa laguing pagluha.

«Mapalad na saquit, matamis na hirap,

«na pinapalitan nang ligayang uagas:

«mapait na toua,t, guinhauang camandag,

«na hinahalinhan nang saliuang palad.»

Dito na lumagui ang bunying dalaga,

at pinapagsaua puso sa pagsinta:

ang pagod at puyat inaalintana,

sampong camataya,i, hindi anumana.

At ang uica niya,i, cung ualang dalita

uala ring hihinting ligaya at toua,

ang hindi nagbata sa balat nang lupa

sa cabilang buhay naman ay luluha.

Minahal sa guinto, diamante at perlas

yaong caruc-haan, cilicio at hirap

mahalagang damit lubos na hinamac

pinili ang lalong magaspang, magalas.

Nacaliligaya sa isipin lamang

yaong sa dalagang doo,i, pamumuhay

ualang ini-iisip sa gabi at arao

cundi ang maglingcod cay Cristo,t, gumalang.

Sa caniya,i, hindi nacacagambala

tungcol salitaan ualang napapala

ang mang̃a casama niya palibhasa

ay pauang uliran nang tauo pala.

Datapoua,t, yamang hindi matularan

nang madlang dalaga ang ganitong buhay,

ay tupdin na lamang ang macacayanan

sa cani-canilang bahay na tahanan.

O baca sacali cayang tinutugtog

nang lang̃it sa gayong buhay na maayos,

cung hindi mangyari ang iyong pagpasoc

ay cay Mariang Puso cayo ay pacupcop.

Hayo na,t, pasuquin yaong Pusong mahal,

lubhang maauain at mapagtangcacal,

doo,i, ipinatag caloloua,t, buhay

at sampo nang liriong inyong calinisan.

Hanganan co rito, bumabasang guilio,

icao na ang siyang bahalang maglining,

ang mabuting asal ay alinsunurin;

ng̃uni,t, sa masama nama,i, marimarim.

Natatalastas mong ito ay tadhana

nang dapat asalin mulang pagcabata,

nang upang calugdan ay aquing tinula,

sa icatataua,i, pinaca-sagana.

Tantoin mo namang dapat sa sumunod

cung mapagquilala ang tugtog nang Dios,

at nang cung maganap mahal niyang utos

sa Siong[19] mapalad magtamo nang lugod.

Madla cong sinabi ay inilalagay

sa santa Iglesia na capangyarihan,

at isinusumpang hangang sa libing̃an

sa caniyang aral ay hindi sisinsay.

At isinasamo sa Ina nang aua

ang tunay na aral ay lumagui naua,

sa sang capuloa,t, ang toua,i, payapa

maghari sa puso nang toua sa lupa.

Bilang icaapat nang buang masaya:

mapalad na Mayong laan sa cay Maria,

at pamumulaclac nang mang̃a sampaga

ang quinathang tula,i, binigyan cong hanga.

Ang mang̃a bulaclac ay iniaalay

sa hindi nagmana sa sala ni Adan,

na siyang sampagang sadyang cabang̃uhan

sa masayang jardin niyong calang̃itan.

Sari-saring rosas siyang dinadala

niyong mabait na anac ni Maria,

at taglay sa puso ang toua,t, ligaya

niyong paghahandog sa canilang Reina.

Oh mayong mapalad, buang pagdiriuang

sa mahal na Virgen nang capayapaan,

lalaqui,t, babayi, mahirap, mayaman

bayang Antipolo ay pinaglalacbay.

Hindi anumana ang hirap at pagod

sa sinasalung̃ang mataric na bundoc,

hangang sa sumapit doon sa taluctoc

na quinalalag-yan nang Ina nang Dios.

Sa nagsisidayo,i, ualang nalulumbay,

cundi paraparang nagcacatouaan,

pagca palibhasa,i, ang naca-aacay

pag-ibig sa ualang dung̃is camunti man.

Mula sa Cainta hangang Antipolo

ay lumilipana ang dami nang tauo,

na ang iniisip nila,i, pasaclolo

sa Ina nang gracia nilang tinutung̃o,

¿Natatalastas mo na, bumabasang irog

ang arao at buan na iquinatapos

nang pinangugulan nang puyat at pagod

na sa Inang Virgen ay inihahandog?

Dito sa daquila,t, mapagpalang Reina

dapat na magsacdal ang tauo touina,

at gayon din naman sa Esposo niya,

san Joséng natang̃i sa lalaquing iba.

At sa cay san Roqueng hinirang nang Dios

na magcacalara sa nang̃asasalot,

ay magmacaauang taimtim sa loob

dito sa panahong caquilaquilabot.

Aquing ninanasa cung maguiguing dapat

at cung bibig-yan pa nang buhay at lacas,

tulain ang buhay na lubhang mapalad

nang daquilang Santo na nagpacahirap.

Nang tularan natin mang̃a cabanalan

na iniuang bacas sa lupang ibabao,

at sa panalang̃in niya ay mahambal

ang puso ni Jesus sa sang capuluan.

Hanganan co rito,t, tayo namang lahat

ay mang̃a panuto sa tunay na landas,

nang ating sapitin ang bayang mapalad

pang̃aco nang Dios sa may pusong tapat.

Sa lalong capurihan nang Dios.

MGA TALABABA:

[1]

Lima capital nang república nang Perú, may silla arzobispal; may universidad, at iba pang establecimientos literarios; ang mang̃a simbahan ay sagana sa mang̃a alhajas at ornamentos. Sa ciudad din namang ito ay lumitao ang cabalitaang Sta. Rosa de Sta. Maria Patrona de las Indias.

[2]

Platon, balitang filosofong taga Atenas, discipulo ni Pitágoras at maestro ni Aristóteles. Lumitao nang di pa nagcacatauan tauo ang Dios Anac.

[3]

Mentor, ng̃alan nang balitang ayo ó tagapagturo cay Telémaco, anac nang Haring Ulises; ang pamagat na ito,i, caraniuang ibinibigay sa mang̃a maestrong marunong magturo, humatol at magcaling̃a sa canilang discipulo.

[4]

Eden, ay ang Paraiso.

[5]

Itong mang̃a tanda sa pagpili na maquiquita dito ay pauang catatauanan lamang, bagama,t, cung minsa,i, nagcacatotoo rin; at di dapat alinsunurin, sapagca,t, maguiguing daang icapipintás at icapupula sa di dapat pintasan.

[6]

Itong mang̃a paraang naririto tungcol sa pang̃ang̃asaua ay isang tunay na catatauanan din, at ualang anomang cahalayan.

[7]

Averno ang infierno.

[8]

Olimpio, ang lañgit.

[9]

Apolo, Dios nang poesia música at medicina. Ang mañga salitang ito,i, madalas na guinagamit nang mañga poeta.

[10]

Ang asaua ni Neron ay ang mabait na si Octavia.

[11]

Si Burro at Séneca ay siya niyang director ó tagapatnubay. Ang sabi sa historia ay niyong umaalinsunod si Neron sa dalauang ito ay naquiquitaan siya nang cagandahan nang loob; datapoua,t, nang caniyang ipapatay ay naguing tunay na halimao.

[12]

Si Británico ay caniyang capatid; at ang lahat nang nasabi na,i, para-parang ipinapatay nitong quilabot nang catampalasanan.

[13]

Pluton, anac ni Saturno at ni Ope, at dios sa infierno, anang mañga poetas.

[14]

Can-Cerbero, isang malaquing aso na may tatlong ulo, ang pinaca balahibo ay pauang serpiente, ipinañganac nang gigante Tifon at nang monstruo Echidna, siyang nagbabantay sa pinto nang palacio ni Pluton, pinababayaan ang nagsisipasoc at ibinabaual ang paglabas.

[15]

Estigia; anang mañga poeta, ay isang maitim na dagat sa infierno at sa guilid nito,i, nagdaraan ang mañga caloloua nang nañgamamatay.

[16]

Hércules, anac ni Júpiter at ni Almena, asaua ni Anfitrion, siyang gumahis sa Can-Cerbero.

[17]

Homero, ang lalong balitang poeta griego; autor nang dalauang poema épico ang Iliada at Odisea.

[18]

Serafin, may catauang tauo ay si S. Francisco dahil sa pag-aalab nang caniyang puso nang pagsinta sa Dios.

[19]

Sion, ang bundoc na canugnog nang Jerusalem doon natatayo nang una ang palacio ni David; caraniuang inihahalimbaua sa lañgit.

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK PATNUBAY NANG CABATAAN Ó TALINHAGANG BUHAY NI ELISEO AT NI HORTENSIO ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg™ License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works provided that:

• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

• You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg™ and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

back