The Project Gutenberg eBook of Buntong Hininga

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Buntong Hininga

Author: Pascual de Leon

Release date: August 5, 2005 [eBook #16446]
Most recently updated: December 12, 2020

Language: Tagalog

Credits: Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad,
Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders from page
scans provided by University of Michigan.

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK BUNTONG HININGA ***

BUNTONG HINING̃A

MGA TULANG TAGALOG

NI

PASCUAL DE LEON (Pasleo)
Mánunulat sa páhayagang "Ang Mithi" ("El Ideal")
at kasapi sa "Aklatang Bayan"

UNANG PAGKÁPALIMBÁG

Limbagang "LA FRATERNIDAD" Ilaya 672, Tundó

MAYNILA, K.P.—1915.

TALAAN NG NILALAMAN

PANGBUNG̃AD

BUNTONG HINING̃A

PAGSISISI......

ALBUM NG DALAGA...

ANG ALBUM NI INA...

MGA PAPURI'T PARANG̃AL SA KUMATHA NITO

PANGBUNG̃AD

PANGBUNG̃AD

Pasleo: Pagdamutan ang nakayang handog ng̃ kapatid sa kapatid:

Tunay at ang mundó'y maginto't mamutya:

may dunong, may pilak, may ganda, may tuwa,

may puri, may lahi't may bahay... datapwa,

ang lalong marang̃ál sa ami'y: ang tula.

Ako'y hindi siláw sa ningning ng̃ ginto;

di takót sa dunong; di gulát sa tayo;

sa mutya'y di kimi't sa ganda'y di dung̃o,

ng̃uni't sa dakilang tula'y: yukong-yuko.

Pano, sa ang tula sa isáng panulat

ay siyang lahat na: dunong, puri, pilak...

sa isáng makata ang tula'y: ¡lahát-lahát!...

Ayán si Pasleo: ayá't ang namana

niyáng Diwa't Puso'y ipinababasa...

Lahát na'y naritó: apóy, tamís, gandá...

Pedro Gatmaitan.

Maynila, Sept., 1915.

I.

BUNTONG HINING̃A

BUNTONG HINING̃A...

Ako'y nagtataka! Aywan ko kung bakit

nagbabago yaring damdamin ko't isip,

ganyan na ng̃a yata sa silong ng̃ lang̃it

ang gawang mamuhay sa laot ng̃ hapis.

Aywan ko kung bakit! Sa aki'y pumanaw

ang lahat ng̃ tamis nitong kabuhayan,

sa aki'y nag-iba ang lahat ng̃ kulay,

sa aki'y pag-api ang lahat ng̃ bagay!...

Talaga ng̃a yatang balot ng̃ hiwaga,

balot ng̃ pang̃arap at pagdadalita

ang palad ng̃ tao kung magkabisala!

Pawang agam-agam ang laman ng̃ lupa...!

Walang kilos na di paghamak sa akin,

walang bagay na di anyaya ng̃ lagim,

walang dulot na di sa aking paning̃i'y

aninong malungkot ng̃ mg̃a hilahil.

Aywan ko kung bakit nagbago ang lahat

sa kabuhayan ko't matimtimang palad;

Samantalang ako'y inaalapaap

ay masasabi kong: ¡Lahat ay pang̃arap!...

¡HINAGPIS.....!

I.

Hindi ka na bago! Dati mo ng̃ alam

ang hindi pag-imik kung naguulayaw;

ako'y pinipipi ng̃ aking paggalang,

ng̃ aking pagsuyong mataos, dalisay.

II.

Pinunit sa harap upang makilala

ang alab ng̃ aking sinimpang pag-sinta,

diyan masusubok ang mithi ko't pita,

diyan masisinag ang luksang pag-asa.

III.

Wala ka ng̃ang sala...! Ang kurus ng̃ hirap

ay dapat matirik sa dusta kong palad!

Ako ang pulubing sa tinawag-tawag

ay lalong inapi... binigyang bagabag...!

IV.

Di ko akalaing ang lang̃it ng̃ puso

ay mang̃ung̃ulimlim... biglang maglalaho,

di ko akalaing sa likod ng̃ samyo

ng̃ mg̃a sampaga'y may lihim na suro...!

V.

Animo'y nagtikom sa gayong sandali

ang pintong maramot ng̃ awa't lwalhati,

sa aki'y para nang ang kahilihiling

sinag ng̃ ligaya'y lumubog, napawi...!

VI.

Ng̃ayo'y pamuli pang umaawit-awit

sa dilag mong kimkim, gandang maka-Lang̃it,

kung may alinlang̃an sa taghoy, sa hibik,

ay maging saksi pa ang aking hinagpis.

¡DALAMHATI!...

I.

Aninong malungkot noong kahirapan

ang buhay ng̃ tao sa Sangsinukuban,

ang tuwa't ligaya'y hinihiram lamang

kaya't ulap waring dagling napaparam.

II.

Ang mabuhay dito'y kapang̃ápang̃anib

sa munting paghakbang ay silo ng̃ sakit,

umiibig ka na ng̃ buong pagibig

ay ayaw pang dinggin ¡ay himalang lang̃it!

III.

Hindi ka tatamo ng̃ bahagyang galak

kundi pa matulog at saka mang̃arap,

gayon man, kung minsa'y paos na nanawag

sa pagkakahimbing ang tinig ng̃ hirap.

IV.

Sa paminsanminsan, sa aking gunita

mg̃a pagsisisi yaong tumutudla.

Bakit pa lumaki't natutong humang̃a't

ang paghang̃a pala'y kapatid ng̃ luha?

¡AKO...!

(... estoy enfermo y pálido de tanto no dormir...

ACUÑA.)

Puso ko'y malungkot! Malungkot na tila

Ibong walang laya't lagas na sampaga,

Sa pasan-pasan kong mabigat na sala'y

Lason at patalim ang magpapabawa.

Ang ayos ng̃ mundo ay isang kabaong,

Nagtayong kalansay ang puno ng̃ kahoy,

Dila ng̃ halimaw iyang mg̃a dahon

At sigaw ng̃ api ang ing̃ay ng̃ alon.

¡Ano't ganito na ang pasan kong hirap!

¡Ano't ganito na ang aking pang̃arap!

Ang lahat ng̃ bagay ay napatatawad,

¿Patawarin kaya ang imbi kong palad?

Gabi-gabi ako'y hindi matahimik

Na parang sa aki'y mayrong nagagalit,

Ang pasan kong sala'y laging umuusig

Sa kabuhayan kong di man managinip.

¡ULAP...!

I.

Sa aking pagdaing, sa aking pagtawag,

sa sinamo-samo ng̃ dusta kong palad

ay palaging dilim at libing̃ang ulap

ang hangang sa ng̃ayo'y nagiging katapat.

II.

Lahat na'y nabata ng̃ aking pag-ibig,

lahat na'y nasukat nitong pagtitiis,

lahat na'y napasan sa silong ng̃ Lang̃it

maging ang parusang pagkalupit-lupit.

III.

Nagbago ang lahat! Subali't ang sagot

ng̃ irog at buhay, sa aking pag-luhog

ay sadyang hindi pa binabagong lubos,

waring inu-uri ang aking pag-irog...

IV.

Ng̃uni't kaylan kaya sa kanya'y papanaw

ang ulap ng̃ isang wari'y alinlang̃an?

at sa akin kaya'y kaylan mabubuksan

ang pintong may susing katumbas ng̃ buhay.

V.

Ang nakakatulad ng̃ aking pag-giliw

ay isang pulubing dumadaing-daing

na sa kanyang taghoy at pananalang̃in

ay walang maawang maglimos ng̃ aliw!

VI.

Kanyang sinusubok ang aking pagsuyo,

kanyang tinatarok ang luha ng̃ puso,

kanyang binabasa sa pamimintuho

yaong katunayan ng̃ sinamo-samo.

VII.

Samantalang ako'y tumatawag-tawag,

lumuluha-luha sa gitna ng̃ hirap,

ay walang kapiling maging sa pang̃arap

liban sa anino ng̃ mg̃a bagabag.

VIII.

Ulap ng̃ hinagpis, ulap ng̃ parusa

ang nagpapasasang aking dinadama,

ng̃uni't kaylan kaya sa aking pagsinta'y

ang ulap na iya'y magiging ligaya.

¡ANG LUHA NG HIBANG.....!

Ayun, tumatang̃is! Ayun, lumuluha't

tumataghoy-taghoy na nakaaawa.

Malasin ang hibang, ang sira ang diwa,

ang taong nanang̃is sa gabing payapa

na minsa'y maiyak, at minsa'y matuwa.

Malasin ang ayos ng̃ kahabaghabag

ng̃ pusong dinusta ng̃ kanyang pang̃arap;

malasin ang luha, ang luha ng̃ palad,

ang luhang nagmula sa kanyang pagliyag

na pinagkaitan ng̃ tamis ng̃ ling̃ap.

Tumang̃is na muli! At saka humibik

na mandi'y puputok ang latok na dibdib;

kanyang ipinukol ang mata sa lang̃it

kasabay ang sabing:—"¿Kailan pa sasapit

ang mithing ligaya ng̃ aking pag-ibig"?

"¡Oh! Diosa ng̃ aking yaman ng̃ pag-asa,

¿kailan mo tutubsin ang puso sa dusa?

¿kailan papalitan ng̃ tunay na saya

ang nagluluksa kong ulilang pagsinta

na nananambitan...!"—at saka tumawa.

Ha! ha! ha! oh! irog! Aking paraluman,

hantung̃an ng̃ aking buong kabuhayan!

kung hinihiling mo'y tulang tula lamang

ng̃ upang ang dusa'y minsang mabawasan,

naito't dinggin mo ang tula ng̃ buhay.

"Halika! halika! Tangapin mo ng̃ayon

ang tula ng̃ aking pusong lumalang̃oy;

basahing madali't dingging mahinahon

ang hibik ng̃ bawa't talatang nanaghoy,

ang awit ng̃ palad, ang sigaw, ang tutol.

"Oh! pusong maramot! Pusong mapang-api,

walang awang tala sa pagkaduhagi,

halika! ha! ha! ha! ang dilim ng̃ gabi,

ang halík ng̃ hang̃in ay pawa kong saksí

sa panunumpa kong kita'y kinakasi.

Halika't sinagin sa luha ng̃ puso

ang kulay ng̃ aking sinimpang pagsamo,

halika't basahin sa pamimintuho

ang gintong pang̃arap ng̃ aking pagsuyo

na nananawagan hanggang masiphayo",

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Dito na natapos yaóng panambitan,

dito na naputol ang pananawagan

ng̃ sira ang bait, ng̃ ulól, ng̃ hibang,

ng̃ pusong ginahís at pinagkaitan

niyang luwalhating katumbas ng̃ buhay.

¡Anóng hirap pala ng̃ gawang humibik

sa isang ayaw mang tumugo't makiníg!

¡Anóng hirap pala ng̃ gawang umibig

lalo't aapihín sa silong ng̃ lang̃it

ng̃ hiníhibikang pinapanaginip.....!

¡KURUS AT LIBING̃AN..!

(PAMAMANGLAW)

(Irog: Kung ang kalungkutan ko'y tinutugon ng̃ iyong damdamin ay pamuli't muling basahin mo lamang ang awit na ito. At ako'y talagang may ugali na matapang sa likod, at duwag sa harap.)

I.

Narito't malasin itong kalagayan

At tutop ang noó sa kapighatian,

Aking binabakas yaong kasayahang

Nasulat sa dahon nitong kabuhayan.

II.

Hindi makakatkat ang mg̃a talata

Na tikóm sa guhit ng̃ mg̃a biyaya,

At kung mayroon pang tagistis ng̃ luha

Ay luhang nanggaling sa pagkariwara.

III.

Sa aking kalupi, sa aklat ng̃ palad

Ay may mg̃a bagay na nang̃asusulat,

Diyan makikita ang mukhang may hirap

At pusong malaong lunod sa pang̃arap.

IV.

Diyan mamamalas ang isang larawang

Sipi sa ulila't payapang libing̃an,

Diyan makikita ang dusta kong buhay

Na sawang-sawa na sa kawáy ng̃ hukay.

V.

Hindi ko matalos itong nangyayari't

Ang namamalas ko'y dilím na parati,

Bulo sa pagsuyo, bigo sa pagkasi,

Kurus sa baunan ng̃ naduduhagi.

VI.

Sa pinto ng̃ puso'y nanawag na lagi

Ang tinig ng̃ dusang nakaaaglahi,

Parang nananadyang sa aki'y bumati

Ang labi ng̃ hirap, tinik, dalamhati.

VII.

Nais kong umibig. Ng̃uni't natatakot

Na ako'y umibig at saka lumuhog,

Pagka't nang̃ang̃ambang sa aki'y matapos

Ang lahat ng̃ aliw nitong Sangsinukob.

VIII.

Wala nang parusang gaya ng̃ tumang̃is

Sa harap ng̃ isang hindi umiibig,

Wala nang parusang gaya ng̃ tumitig

Sa sung̃it ng̃ dilím ng̃ gabing tahimik.

IX.

Sukat na sa akin ang ako'y malagak

Sa pamamangka ko sa ilog ng̃ hirap,

Sukat nang masabing lagi kang pang̃arap.

At matitiis na ang pasang bagabag.

X.

Walang kailang̃ang mamatay sa dusa

Huwag ang bawiin ang pagkikilala,

Aking katuwaan kung ikaw'y makita

Sa piling ng̃ aliw na di magbabawa.

XI.

Aking matitiis na sarilihin ko

Ang lahat ng̃ pait sa buhay na ito

Kahit ang magtimpi'y halik ng̃ simbuyó

Huwag ang abuting ikaw pa'y magtampo.

XII.

Ipalalagay kong masayang aliwan

Ang namamalas kong kurus at libing̃an,

Sapagka't sa aki'y darating ang araw

At diyan uuwi ang hiram kong buhay.

XIII.

Di ko pinupukaw ang pagkamapalad

Niyang iyong buhay na bagong ninikat,

Ikaw ang bituwing takpan man ng̃ ulap

Ay maghahari din ang ningning na ing̃at.

XIV.

Lamang ang hang̃ad kong iyong mapaglining.

Ay ang aking lungkot na di nagmamaliw,

Lungkot na aywan ko kung saan nanggaling

Kung sa mg̃a aklat ng̃ isang paggiliw.

XV.

Matapos mabasa ang awit ng̃ buhay

Ay limutin mo na ang aking kundiman,

Sapagka't ayokong mahawa kang tunay

Sa taglay kong lungkot at kapighatian.

KUNG AKO'Y SINO...

I.

Huwàg nang itanong; iyong akalaing

akong naghahayag ng̃ maraming lihim

ay isang binihag ng̃ mg̃a hilahil,

isang kaluluwang busabos ng̃ lagim,

isang nang̃ang̃arap sa ganda mong kimkim,

isang tumatang̃is, isang dumadaing,

isang nagaalay ng̃ kanyang paggiliw,

isang umaasang hindi hahabagin.

II.

At kung ako'y sino? Sukat na ng̃a sinta!

ako ang tutugon sa mithi mo't pita...¡

Ninanais mo bang ako'y makilala...?

Kung gayo'y makinig:—Akong sumasamba

sa iyong larawan sa tuwi-tuwina'y

pusong laging bihag ng̃ hirap, ng̃ dusa,

ako ang linikhang uhaw sa ginhawa't

may ulap na lagi ang aking pag-asa.

III.

At kung ako'y sino? Isang nang̃ang̃arap

magtamong biyaya sa iyong pagling̃ap...

Isang umaawit ng̃ lihim at hayag,

isang kandong kandong ng̃ mg̃a bagabag,

isang nasasabik uminom, lumasap

sa saro ng̃ buhay ng̃ tuwa, ng̃ galak,

isang binabayo ng̃ mg̃a pahirap,

isang umiibig sa iyó ng̃ ganap.

Si Puring...!

Sabihin na ninyong ako'y nang̃ang̃arap

ó nananaginip sa Sangmaliwanag

ay di babawiin itong pag-uulat

sa isang dalagang may magandang palad.

May tikas-bayani at tindig Sultana,

may hinhing kaagaw ng̃ mg̃a sampaga,

may samyong kundimang hindi magbabawa

datnan ma't panawan ng̃ gabi't umaga.

Ang matáng katalo ng̃ mayuming tala'y

sapat nang bumihis sa pusong naluha,

ang ng̃iting animo'y kaban ng̃ biyaya'y

makaliligaya sa mg̃a kawawa.

Si José Vendido'y subukang buhayi't

sa diwatang ito'y pilit na gigiliw,

paano'y may gandang batis ng̃ tulain,

paano'y may yuming aklat ng̃ damdamin.

¡NOON...!

Noon, ikaw'y aking minamalasmalas

sa pusod ng̃ gayong tahimik na gubat,

ang iyong larawan noo'y nasisinag

sa linaw ng̃ batis na awit ng̃ palad.

Ikaw'y namimili ng̃ batong mainam

at nilalaro mo ang mg̃a halaman,

sa damdam ko baga'y ang bawa't hawakan

ng̃ mg̃a kamay mo'y nagtataglay buhay.

Yaong "makahiyang" mahinhi't mayumi

ng̃ iyong hawaka'y hindi man nang̃imi,

paano'y may galing ang iyong daliri't

ang mg̃a kamay mo'y banal, tang̃ing tang̃i.

Sa puso'y tumubo ang isang paghang̃a,

naguhit sa pitak ang isang diwata,

aywan ko kung ikaw! At tila ikaw ng̃a!

Subali't Mayumi, ¿ikaw'y maaawa?

Magsabi ang aklat na iyong binasa

kundi ang buhay ko'y siniklot ng̃ dusa,

magsabi ang gubat kung hindi natayang

ang tulog kong puso'y iyong binalisa.

Mayumi, buhayin ang yumaong araw

sa tabi ng̃ batis at lilim ng̃ parang,

kung magunita na'y dapat mong malamang

naririto akong tigib kalumbayan.

Bagong Taon...

Hindi ko matalos kung ang aking puso'y

Magbabagong taón sa pagkasiphayo,

Ako'y naririto't ikaw ay malayo

Na animo'y buwang sa aki'y nagtago.

Inaasahan ko ng̃ buong pagasa

Na ikaw sa aki'y sadyang lumimot na,

Kung magkakagayo'y iyong makikita

Ang maputlang bangkay sa gitna ng̃ dusa.

Ako, sakali mang iniwan sa hirap

Ay nagsasaya rin kahit sa pang̃arap,

Sapagka't nais ko na iyong mamalas

Na ako'y marunong magdalá ng̃ palad.

At sa pagpasok ng̃a ng̃ bagong taon mo

Ay pawang ligaya ang hinahang̃ad ko

Na iyong tamuhin sa buhay na ito

Kahit pang̃arap daw ang lahat sa mundo.

KUNDIMAN NG PUSO

¡...............!

Pang̃alang sing-bang̃o ng̃ mg̃a sampaga,

laman ng̃ tulain, hamog sa umaga,

awitan ng̃ ibong kahalihalina,

bulong ng̃ batisang badha ng̃ ligaya.

Sa aki'y sukat na ang ikaw'y mamalas,

upang magkadiwa ang aking panulat,

sa aki'y sukat na ang bang̃o mong ing̃at

upang ikabuhay ng̃ imbi kong palad.

Ikaw ang may sala! Bulaang makata

ang hindi sa iyo'y mahibang na kusa,

bulaang damdamin ang di magtiwala

sa ganda mong iyan, ng̃ lahat ng̃ nasa.

Yamang ginulo mo ang aking isipan

at naging ng̃iti ka sa aking kundiman,

bayaan mo ng̃ayong sa iyo'y ialay

ang buong palad kong tang̃ing iyo lamang.

Napakatagal nang ikaw'y natatago

sa pitak ng̃ aking lumuluhang puso,

ang iyong larawa'y talang walang labo

at siyang handugan ng̃ aking pagsuyo.

Kung nagbabasa ka'y tapunan ng̃ malay

ang kabuhayan kong walang kasayahan,

kung masasamid ka'y iyo nang asahan

na ikaw ang aking laging gunamgunam.

Sa paminsanminsa'y tapunan ng̃ titig

ang isang makatang hibang sa pagibig,

bago ka mahiga'y tuming̃in sa lang̃it

at mababakas mong ako'y umaawit.

¡ALA-ALA....!

Huwág mong isiping kita'y linilimot,

huwag mong asahang ang aking pag-irog

ay wala't kupas na

sa kimkim mong ganda,

huwag, aking kasi. Walang pagkatapos

ang tibok ng̃ pusong napabubusabos.

Ikaw'y nagmalaki! Ako'y di binati

at parang hindi na kakilalang tang̃i,

ganyan ng̃ang talaga

ang taong maganda,

mapagmalakihin sapagka't may uri

na lubhang mataas kay sa isang Hari.

Ako'y linimot mo. Kahit magkakita'y

hindi man ng̃itian, gayong kakilala,

hindi ba't diwata

ikaw nitong diwa?

Hindi ba't batisan ikaw ng̃ pag-asa

at ikaw'y may bang̃ong sipi sa sampaga?

Tapunan ng̃ malas ang masayang araw

na ako'y busabos niyang kagandahang

pumukaw na muli

sa aking kudyapi,

doo'y mababakas ang isang larawang

ako'y nakaluhod at nananambitan.

Iyan ang larawan ng̃ isang makata

na uhaw na uhaw sa kimkim mong awa,

Iyan ang umawit

sa lahat ng̃ sakit

na taglay ng̃ pusong laging lumuluha

at sabik na sabik sa iyong kaling̃a.

Ng̃ayo'y naririto't muling umaawit

ang iyong makatang inapi't hinapis,

habang inaapi'y

lalong lumalaki

sa dilag mong iyan, ang aking pag-ibig

pagka't ang puso ko'y singlawak ng̃ lang̃it.

Saksi...!

I.

Ikaw nga'y dapat kong mahalin nang labis

at ukulang tang̃i ng̃ aking pagibig,

pagka't natunayang ikaw'y isang lang̃it

na di dadalawin ng̃ mg̃a pang̃anib.

II.

Nananalig akong napakadalisay

ng̃ iyong pag-ibig sa ating suyuan,

kaya't ang puso ko'y nagpapakatibay

hanggang sa sumapit ang dakilang araw.

III.

Pagaaralan ko, hanggang makakaya

na ikaw'y malagak sa tuwa't ginhawa,

pagiing̃atan kong huwag kang magdusa

kung na sa sa akin ang iyong ligaya.

IV.

Kaya't aking irog: Ikaw'y pumanatag;

at kung sakali mang tayo'y mabagabag

ay huwag magtaká sa Sangmaliwanag

pagka't ang lang̃it ma'y nagaalapaap..!

Kundiman...!

Dalagang butihin: Huwag kang humang̃a

kung iyong makitang ang mata'y may luha,

ang kabuhayan ko'y hindi maapula

sa ikatatamo ng̃ tang̃ing biyaya.

Ang luha sa mata'y laging bumabalong,

ang aking damdamin ay linilingatong,

ang kulay ng̃ madla'y malamlam na hapon,

ang ayos ng̃ lahat ay parang kabaong.

Sa aking paghiga'y laging nakikita

ang iyong larawan, dakilang dalaga

ikaw'y maniwalang ako'y umaasa

na di aabutin ako ng̃ umaga.

Kaya't kung sakaling ikaw'y may pagling̃ap

kung may pagting̃in ka sa imbi kong palad,

ay mangyari mo ng̃ang iligtas sa hirap

ang kabuhayan kong sawa sa pang̃arap.

Ang iyong pangako

Sa iyo, Pitiminí.

Bago ka umalis at naglakbay baya'y

may naging pang̃akong sa aki'y iniwan

pang̃akong sa aki'y naging bagong araw

na nikat sa gitna ng̃ katanghalian,

paano'y pang̃akong sa katotohana'y

nagbukas ng̃ pinto ng̃ kaligayahan.

Ikaw'y napalayo. Ako'y ilinagak

sa lang̃it ng̃ isang masung̃it na palad

napatulad ako sa kimpal ng̃ ulap

na walang bituwing magarang ninikat,

ang kabuhayan ko'y naging isang dagat

na di matatawid kahit sa pang̃arap.

Pinag-aralan kong lumang̃oy sa sakit

at buong lakas ko ang siyang ginamit

ang iyong pang̃ako sa aking pang̃anib

ay siyang timbulang kawáy ng̃ pagibig,

noon ko nalamang ang taglay kong hapis

ay di magbabawa't singlawak ng̃ lang̃it.

Pinagtiisan kong labanan ang aking

pasanpasang hirap at mg̃a damdamin,

ang kawikaan ko'y ang gabing malalim

na napakasung̃it ay natatapos din.

Ang taglay kong dusa kung ako'y palarin

ay magiging sayáng hindi magmamaliw.

Walang saglit na di ang iyong pang̃ako

ang napapasulat sa aklat ng̃ puso,

walang araw na di ang aking pagsuyo

ay sabik sa tuwang kapintupintuho

kaya't nangyayaring madalas maligo

itong aking palad sa luhang nunulo.

Isinulit mo pang sa iyong pagdating

ang iyong pang̃ako'y sadyang tutuparin,

ang aking pagasang puyapos ng̃ dilim

ay kinabakasan ng̃ bahagyang aliw,

paano'y umasang iyong tutubusin

ang kunis ng̃ buhay sa guhit ng̃ libing.

Magmula na noo'y naging maliwanag

ang lang̃it ng̃ pusong nagaalapaap,

ang kurus na aking laging namamalas

sa mg̃a libing̃an ng̃ nang̃apahamak,

sa aking paning̃in ay naging watawat

na kulay lungtiang kapang̃apang̃arap!

Ikaw'y napabalik, at tayo'y nagkita!

ang lamang palagi nitong alaala'y

ang iyong pang̃akong hindi magbabawa

na ng̃ayo'y ibig kong tuparin mo sana,

ng̃unit hinding hindi. Ang aking pagasa'y

iyong ipinako sa kurus ng̃ dusa.

Sa ganyang paraa'y di kaya manglambot

ang kabuhayan kong puyapos ng̃ lungkot?

At sa pagkabigo'y hindi ba himutok

ang sa damdamin ko'y minsang maglalagos?

Ang mukha ng̃ araw ay biglang lumubog

sa likod ng̃ isang mapanglaw na bundok.

Sulyapan mo ng̃ayon itong kalagaya't

balisang balisa sa kapighatian,

at hanggang hindi mo binibigyang tibay

ang naging pang̃ako sa dusta kong buhay

ang kaluluwa ko'y magiging larawan

ng̃ nakalulumong kurus at libing̃an.

¡ANG REYNA ELENA.....!

Ayu't lumalakad. Magarang magarang

animo'y bituing nahulog sa lupa,

kung minsa'y nagiging hibang itong diwa

at kung magkaminsa'y para akong bata,

paano'y hindi ko masukat sa haka

ang nararapat kong ihaing paghang̃a.

Kung kita'y itulad sa dakilang araw

at ako ang lupa, ang lupang tuntung̃an,

ay masasabi mong ako'y walang galang

at ako ay bihag niyong gunam-gunam.

Subali't butihin! Ang aking tinuran

ay tibok at utos ng̃ katotohanan.

Kung ikaw'y Reyna man sa ganda't ugali,

naman sa pang̃arap, ako'y isang Hari;

kaya't kung sabihi'y tala kang mayumi,

hamog sa umaga, bang̃ong walang pawi,

ikaw ay manalig, manalig kang tang̃i

at ang nagsasabi'y nabatu-balani.

Hanggang tumataas iyang kalagayan

nama'y naiingit itong kapalaran,

ang gunitain ko ay baka mawalay

sa puso mo't diwa ang aking pang̃alan,

kung magkakagayon, irog ay asahang

sa aki'y babagsak ang Sangkatauhan.

Sa iyo'y bagay ng̃a yaong pagka-Reyna,

pagka't sa ayos mo'y isa kang Zenobia,

may puso kang Judith, may ng̃iting Ofelia,

may diwang de Arco't may samyo kang Portia,

samantalang ako, akong umaasa'y

isa lamang kawal na lunód sa dusa.

Sa paminsan-minsa'y maanong kuruing

wala nang itagal ang aking damdamin,

kung magdaramot ka, Reyna kong butihin

at di mahahabag sa pagkahilahil

ay iyong asahang ang aking paggiliw

ay magkakalbaryong walang págmamaliw.

¡Huwag kang manganib...!

(SAGOT SA LIHAM MO)

I.

Maasahan mo ang aking pag-ibig,

ang buong buhay ko hanggang mayrong lang̃it,

hanggang mayrong araw, tala, gubat, batis

ang iyong pang̃ala'y laging na sa isip.

II.

Huwag kang mang̃anib! Di ko malilimot

ang ganda mong iyang sipi sa kampupot,

ang bang̃o at tamis ng̃ isang pag-irog

ay na sa sa iyo't hindi mauubos.

III.

Nang matunghayan ko ang padalang liham,

luha ko'y tumulo sa kapighatian,

paano'y gumuhit sa aking isipan

na: ang tagumpáy ko'y iyong kamatayan.

IV.

Di ko akalaing iyong ikahapis

ang pagtatagumpay ng̃ ating pag-ibig,

ang mg̃a luha mo'y ulan ng̃ pasakit,

ang kalumbayan mo'y pagdilim ng̃ lang̃it.

V.

Ang pagtiwala'y tibay ng̃ pagkasi,

timbulan ng̃ puso ng̃ naruruhagi,

panilo sa mg̃a tapat na lalaki,

pag-asa ng̃ palad na di mapuputi.

VI.

Huwag mong isiping ako'y magsasawa

sa ating suyuang busog sa biyaya,

ang iyong larawa'y laging na sa diwa't

ang iyong pang̃alan ay aking dambana.

VII.

Aking natunghayan sa padalang sulat

ang kalungkutan mo't sinisimpang hirap.

Kay hirap maghintay ng̃ masayang bukas!

Kay hirap sabikin ng̃ isang pang̃arap!

VIII.

Magtiis ka irog! Darating ang araw

na ikaw at ako ay magkakapisan,

ang ulap sa ati'y biglang mapaparam

at magliliwanag ang Sangkatauhan.

IX.

Huwag kang mang̃anib! Darating sa atin

ang isang sandaling batis ng̃ paggiliw,

diyán matataya ang di magmamaliw

na aking pagling̃ap sa pagkabutihin.

X.

At kung katunayan ng̃ aking pag-ibig

ang hinihintay mong sa iyo'y isulit

ay narito akong gaya mong may hapis

at isinusumpa ang nunung̃ong lang̃it.

¡Lihim ng mga titig!...

Ibig kong hulaan sa silong ng̃ Lang̃it

ang lihim na saklaw niyang mg̃a titig,

isang suliraning nagpapahiwatig,

ng̃ maraming bagay, ng̃ luha't pag-ibig.

Ako'y manghuhula sa bagay na iyan,

pagka't nababasa, sa hugis, sa galaw

ng̃ mg̃a titig mong halik ng̃ kundiman

ang ibig sabihin at pita ng̃ buhay.

Ikaw'y nagtatapon nang minsa'y pagsuyo,

minsa'y pang-aaba't minsa'y panibugho,

minsa'y paanyaya sa tibok ng̃ puso

nang upang sumamba't sa iyo'y sumamo.

Ang mg̃a titig mo'y may saklaw na lihim,

at maraming bagay ang ibig sabihin,

ng̃uni't sa palad ko'y isang suliraning

nagkakahulugang ako'y ginigiliw.

¡CHOLENG...!

(Tang̃ing sinulat upang ihandog sa kaarawan mo—
ika 13 ng̃ Nov.)

I.

Guhit ng̃ liwanag, kislap ng̃ ligaya,

talutot na ginto ng̃ isang sampaga,

kalupi ng̃ buhay, hamog sa umaga,

Bathalang ang awa'y hindi magbabawa,

kaban ng̃ kundimang sa nang̃ung̃ulila'y

halik ng̃ biyaya't sugo ng̃ ginhawa,

timbulan ng̃ palad sa mg̃a parusa,

tinig na mayumi ng̃ mahinhing maya.

II.

Larawang kalasag sa mg̃a pasakit,

tulay ng̃ lwalhating patung̃o sa lang̃it,

halamang magarang sa paligid-ligid

ay mg̃a bulaklak na kaakitakit,

bundok na palaging sa libis ay batis

na maiinuman ng̃ budhing malinis,

dagat na payapang katapat ng̃ lang̃it

na minsa'y magbang̃ong kapang̃apang̃anib.

III.

Sultana ng̃ Pasig, mahinhing Makiling,

sa ganda'y reyna nang dapat pang̃arapin,

isang Sinukuang anang salaysayi'y

babaing bumihag sa libong damdamin,

usok ng̃ kamanyang na di magmamaliw,

Lang̃it na masaya at Buwang butihin,

Olimpong mayaman sa mg̃a awitin,

buhay na badhaan ng̃ isang paggiliw.

IV.

Tahimik na lang̃it na nang̃ang̃aninag

ang lamang biyayang tugon sa pang̃arap,

mg̃a kayamanang hindi matitinag,

sampagang sa bang̃o'y tulang walang kupas,

talang nagsasayang may mayuming sinag,

aklat na talaan ng̃ aliw ng̃ palad,

dahon ng̃ kaluping yaong nasusulat

ay kadakilaan ng̃ damdaming ing̃at.

V.

Tingkad ng̃ pagasa, tuhog ng̃ kampupot,

kudyapi ng̃ palad, tamis ng̃ pagirog,

watawat na sipi sa lalong matayog

na kaligayahang hindi mauubos,

haligi ng̃ buhay na di matutupok

ng̃ apoy ng̃ samang dito'y nagsianod,

bathala ng̃ gandang kung siyang magutos

sa matatakuti'y mawawalang takot.

VI.

Iyan ang si Choleng na sadyang mayumi't

laman ng̃ panulat na kahilihili,

iyan ang larawang aking binabati

at isang dalagang hiyas nitong Lahi,

iyan ang diwatang ang paguugali'y

mayamang talaan ng̃ saya't lwalhati,

iyan ang sampagang ang samyo, ang uri'y

pawang kapalarang walang pagkapawi.

VII.

At ng̃ayo'y araw mo! Ng̃uni't ano kaya

ang maiaalay sa isang himala?

Walang wala Choleng! Hindi mg̃a tula,

ni hindi pang̃arap sa gitna ng̃ tuwa,

kundi mg̃a mithing: buhay, lakás, tyaga,

ang sa talaan mo ay mang̃apatala,

iyan ang mabuting kalasag na handa

upang sapitin mo ang inaadhika.

VIII.

Basahin pa Choleng sa aklat ng̃ buhay

ang tingkad ng̃ aking dalang̃ing dalisay;

"Buhay mo'y maglayag sa kaligayahang

pang̃arap ng̃ lahat sa Sangkatauhan.

Isang pagtatapat: Sa lupang ibabaw

ang palad ng̃ madla ay isang digmaan,

ang iyong paglakad ay pakaing̃ata't

ang buhay ng̃ tao'y panaginip lamang.

TINDING...

Magsabi ang Lang̃it kundi ikaw'y talang

Nagbigay sa akin ng̃ tuwa't biyaya,

Magsabi ang lahat kung hindi diwata

Ikaw ng̃ lalo mang pihikang makata.

Ikaw'y maniwalang ang musmos kong puso'y

Natuto sa iyong humag̃a't sumamo,

Sisihin ang iyong dikit na nagturo

Sa kabuhayan ko, ng̃ pamimintuho.

At sino sa iyo ang hindi hahang̃a?

Ikaw'y paralumang batis ng̃ biyaya,

Pakpak ng̃ pang̃arap at Reyna ng̃ awa.

Ang dilim ng̃ gabi sa aki'y natapos,

Ng̃umiti sa tangkay ang mg̃a kampupot,

Gayon ma'y narito't puso ko'y busabos.

Noo'y isang hapon...

(Kay......................)

Noo'y isáng hapon! Ikaw'y nakadung̃aw

At waring inip na sa lagay ng̃ araw,

Ang ayos mo noon ay nakalarawan

Sa puso kong itong tigíb kalumbayan.

Anománg gawin ko'y hindi na mapawi

Ang naging anyo mong pagkayumi-yumi,

¡Itóng aking pusong nagdadalamhati'y

Tinuruan mo pang umibig na tang̃i!

Kung nang unang dako'y hindi ko nasabi

Sa iyo ang aking tunay na pagkasi

Ay pagka't ang aking puso ay napipi

Sa haráp ng̃ dikít na kawiliwili.

Sa ng̃ayo'y naritó at iyong busabos

Ang aking panulat at aking pag-irog;

Ang aking panitik: walang pagkapagod,

Ang aking pag-ibig: walang pagkatapos.

Kung pang̃arapin ko ang lamlam ng̃ araw

At nagíng anyo mo sa pagkakadung̃aw

Ay minsang sumagi sa aking isipang

"¿Ikaw kaya'y aking magíng Paraluman?"

Daglian...

(Sa iyo rin...)

Kung sa iyong pag-iisá

O sa iyong pagbabasá

Ay may matutunghayan ka

Na tunay na sumisintá,

Yaón ay wala nang ibá

Kungdi akong nagbabatá.

Akin na ng̃ang naiulat

sa iyo, ang aking palad,

Ng̃uni't ang aking panulat

Ay di makapagsisiwalat

Ng̃ layon ko at pang̃arap.

Kakambal ko kaya'y hirap?

Tinding: ikaw'y maniwala

Na ang aking puso't diwa

Sa iyo'y sangla kong pawa;

Ang puso ko'y humahang̃a,

Ng̃uni't umíd itong dila,

Ito kaya'y malikmata?

Ang may pagsintang malabis

Ay umid at nahahapis,

Ligaya na ng̃ang masilip

Yaong kanyang nilalang̃it,

¿Tubsin mo kaya sa sakit

Ang pagkasi kong malinis?

Unang damdamin!

(Sa iyo.....)

I.

Bathala ng̃ ganda! Hindi kailang̃ang

sa aki'y magtaka sakaling alayan

ng̃ paos na tinig ng̃ aking kundiman,

pagka't alam mo nang diwata kang tunay.

II.

Ikaw ang pumukaw sa aking panulat

upang maawit ko ang yumi mong ing̃at,

ikaw ang sa aking kalupi ng̃ palad

ay unang nagtitik ng̃ isang pang̃arap.

III.

Ipagpatawad mong sa iyo'y sabihing

ikaw ang bathalang pumukaw sa akin,

ikaw ang nagbukas sa aking damdamin

ng̃ lihim at unang pinto ng̃ paggiliw.

IV.

Kundi kasalanan ang gawang tumang̃is

ay ibilang mo nang kita'y iniibig

at kung ang luhog ko'y iyong ikagalit

ay ibibilang kong isang panaginip.

¡INFIERNO....!

Tinatakhan mo ba ang aking pag-irog?

Dinaramdam mo ba ang aking paglimot?

Huwag kang mamangha't di mo masusubok

ang kadalisayan ng̃ aking pagluhog.

Sa aki'y di sukat ang mg̃a babae,

sa aki'y di sukat ang iyong pagkasi,

ako'y inianak sa pagkaduhagi

kaya't magagawa ang minamabuti.

Ako'y malilimot kung siya mong nais

at pakasumpain sa silong ng̃ lang̃it,

ikaw'y may laya pang sa iba'y umibig

pagka't may ganda kang hiraman ng̃ awit.

Subali't alaming... ikaw'y masasayang

kung mahihilig ka sa ibang kandung̃an,

sapagka't ang ating nang̃agdaang araw

ay di malalanta sa iyong isipan!

Ang lahat sa lupa'y iyong mahahamak

at maaari kang magbago ng̃ palad,

ng̃uni't susundan ka sa iyong paglakad

ng̃ isang anino ng̃ ating lumipas.

Iyong magagawa ang ako'y limutin

at matitiis ko ang pagkahilahil,

iyo mang isangla ang iyong paggiliw

sa ibang binata'y... di ko daramdamin!

Kung tunay mang lang̃it ang iyong pagkasi'y

isang Infierno ring aking masasabi,

bihira sa mg̃a magandang babae

ang di salawaha't taksil sa lalaki.

Limutin mo ako kung siya mong nasa't

saka pa umibig sa ibang binata,

ang pagtataksil mo'y di ko iluluha

pagka't ang babae'y taong mahiwaga.

Ang paglilihim mo'y aking kamatayan,

ang ginagawa mo'y parusa ng̃ buhay,

kundi ka tutupad sa bilin ko't aral

ay ako'y walin na sa iyong isipan.

Di ko tinatakhan ang palad ng̃ tao

sapagka't ang lahat ay mayrong Kalbaryo

kung ang aking puso'y iyong Paraiso,

ang iyong pag-ibig ay aking Infierno.

¡Kamanyang...!

I.

Ang hapong malamlam ay naging tadhana

ng̃ bagong panahon sa aklat ng̃ diwa,

ang gabing madilim na di nagsasawa

sa pagmamaramot sa mg̃a biyaya

ay naging umagang sa aking akala'y

batbat ng̃ bulaklak na lubhang sagana,

ang buwang mayuming ayaw magmagara

ay naging dalagang kaagáw ng̃ tala.

II.

Ang mg̃a aliw-iw ng̃ palalong tubig

sa kabuhayan ko'y naging mg̃a tinig

ng̃ lalong mapalad sa silong ng̃ lang̃it,

ang kulay ng̃ hirap na namimiyapis

ay biglang nagmaliw na di ko malirip,

ang mundo kong batbat ng̃ luha at sakit

ay naging mundo na ng̃ Haring makisig

ó isang palásyong malayo sa hapis.

III.

Ang tikóm na labi ng̃ mg̃a sampaga'y

namukád na bigla't naglabing ligaya,

ang dilim at ulap ng̃ aking pagasa'y

naging bagong araw na di magbabawa,

ang kukó ng̃ hirap at, bang̃is ng̃ dusa'y

naging mg̃a hamog sa dapit umaga,

ang guhit at ulos ng̃ mg̃a parusa'y

naging mg̃a ng̃iti ng̃ bagong Ofelia.

IV.

Huwag kang magtaka, dalagang mayumi

sakaling sabihing sa aki'y napawi

ang tinik ng̃ dusa't mg̃a dalamhati,

sapagka't sa ng̃ayo'y aking napaglimi

na iyong pagsilang nang buong lwalhati

ang mg̃a nabagong nadama't nasuri,

ang mg̃a nakita't nabakas sa labi'y

tanda ng̃ paghang̃a't sa iyo'y pagbati.

V.

At ng̃ayo'y araw mo! Darakilang araw

ang siyang sumaksi sa iyong pagsilang,

at yamang ganito'y aking katungkulang

ikaw ay suubin ng̃ aking kundiman

bagama't, alam kong ang awit ng̃ buhay

ay awit ng̃ mg̃a naaaping tunay

bagama't talos kong ang "lira" kong tang̃an

ay hamak na "kurus" sa isang libing̃an.

VI.

Walang kailang̃an! At tila ng̃a dapat

na ika'w batiin ng̃ aking panulat:

Dakilang dalaga, ang Sangmaliwanag

ay busog sa silo at mg̃a bagabag,

tayo'y isinilang upang makilamas

sa ng̃itng̃it ng̃ dilim at sigwa ng̃ palad,

matapos batii'y iyong isahagap

na ang buhay natin ay isang pang̃arap.

Ang abaniko mo...

(Sa isang bulaklak.)

Parang isang pilas ng̃ lang̃it na bughaw

ang namamalas ko kung ikaw'y magpaypay,

parang isang "mundo, ang pinagagalaw

ng̃ napakaputi't nilalik mong kamay.

Iyan ang pamaymay na iyong ginamit

nang ako'y darang̃in ng̃ dila ng̃ init,

diyan napasama ang patak ng̃ pawis,

diyan napalipat ang pisng̃i ng̃ lang̃it.

Anopa't sa aki'y naging malikmata

ang buhay kong iyong binigyang biyaya,

nalimot kong minsang ang tao sa lupa

ay may kamataya't sariling tadhana.

Ang sung̃it ng̃ gabi, sa aki'y napawi

at bagong umaga ang siyang naghari,

ang damdam ko baga'y pawang nanaghili

sa akin ang mg̃a taong mapagsurí.

Subukang igawad ang Sangkatauhan

at hindi sasaya itong kabuhayan,

ng̃uni't kung ang iyong "abanikong tang̃an,

patay ma'y babang̃o't ikaw'y aawitan.

Sa aki'y sukat na ang ikaw'y mamalas

upang ang lang̃it ko'y mawalan ng̃ ulap,

ang iyong pamaypay kung siya mong hawak,

ako'y dinaraíg ng̃ mg̃a pang̃arap.

Kung ikaw'y umibig

(Sa aking Reyna.)

Huwag nang sabihing ang tang̃ing Julieta

ng̃ isang Romeo'y batis ng̃ ligaya,

huwag nang banggitin ang isang Ofelia't

hindi mapapantay sa irog kong Reyna.

Subukang buhayin ang lima mang Venus

at di maiinggit ako sa pagluhog,

tinatawanan ko si Marteng umirog

sa isang babaeng lumitaw sa agos.

Ang pulá ng̃ labi, ang puti ng̃ bisig,

ang kinis ng̃ noong wari'y walang hapis,

ang lahat ng̃ samyo sa silong ng̃ lang̃it

ay isinangla mo kung ikaw'y umibig.

Ang lahat sa iyo'y kulay ng̃ ligaya,

ang lahat sa aki'y ng̃iti ng̃ sampaga,

kung magkakapisan ang ating pag-asa

ay magiging mundong walang bahid dusa.

Hindi mo pansin na ako'y lalaki,

hindi mo naisip na ikaw'y babae,

paano'y talagang kung ikaw'y kumasi

sa tapat na sinta'y nagpapakabuti.

Gabing maliwanag at batbat ng̃ tala,

maligayang Edeng bahay ng̃ biyaya,

iyan ang larawang hindi magtitila

ng̃ iyong pag-ibig sa balat ng̃ lupa.

Ang buhay ng̃ tao'y hindi panaginip,

ang mundo'y di mundo ng̃ hirap at sakit,

aking mapapasan ang bigat ng̃ lang̃it

kung sasabihin kong: Kung ikaw'y umibig.

Tag-ulan...

May nang̃agsasabing masama ang ulan,

may nang̃agagalit sa lusak na daan,

ako ang tanung̃i't... aking isasaysay

na ang tang̃ing gloria'y ang pagtatampisaw.

Ang mg̃a halama'y nang̃ananariwa

sa patak ng̃ ulang hindi nagtitila,

ang aking pagkasing ibig mamayapa

kung ganyang tagula'y nagbabagong diwa.

Walang kailang̃ang sa aki'y magtago

ang mukha ng̃ araw na di ko makuro,

sa aki'y sukat na ang iya'y maglaho

upang pasayahin ang kimkim kong puso.

Walang kailang̃ang sa Sangmaliwanag

ay laging maghari ang dilim at ulap,

ang patak ng̃ ulan sa imbi kong palad

ay bang̃ong masansang na di mang̃ung̃upas.

Kung may mag-uulat na sa kalang̃itan

ay may unos, baha, at patak ng̃ ulan,

ay kunin na ako't hindi mamamanglaw

pagka't masasama sa kawal ng̃ banal.

Ang patak ng̃ ulan ay awa ng̃ lang̃it,

lihim na biyaya sa mg̃a ninibig,

laman ng̃ panulat sa mg̃a pag-awit,

sariwang bulaklak sa pitak ng̃ isip.

Kung ang tang̃ing Musa'y may tampo sa akin

at ayaw sumunod sa aking paggiliw,

ang patak ng̃ ula'y sukat ang malasin

upang ang lira ko'y sumuyo't sumaliw.

Kung sakasakaling ako'y maging bangkay

at saka ilagak sa isang mapanglaw

na labi ng̃ libing... mangyaring ang ula'y

bayaang tumagos sa aking katawán.

II.

PAGSISISI......

(TULANG MAY ANIM NA BAHAGI.)

—Nasilaw sa dilím.

—Ang hamak na palad.

—Gayon man, gayon ma'y...

—Ang panghihinayang...

—Kung ikaw'y binata...

—Sa abó babang̃on...

¡PAGSISISI.....!

Sa iyo...

Nasilaw sa dilim...

I.

Anang mg̃a tao: Ang mg̃a makata'y

Sadyang isinilang upang magsiluha.

Nang una'y ayokong dito'y maniwala

Subali't sa ng̃ayo'y nakita kong tama.

Ang luha ng̃ tao ay may mg̃a dahil,

May luhang nagmula sa pagkahilahil,

May sa pagkaapi sa isang giniliw,

May sa pagkalayo sa inang butihin.

Ang luha ng̃ aking nagsisising puso

Ay hindi nanggaling sa pagkasiphayo,

Ni sa pagkaapi ng̃ aking pagsuyo,

Ni sa pagkagahis ng̃ isang palalo.

Ang luha ko'y buhat sa di pagkataya

Na ang tao'y mayrong balon ng̃ parusa,

Ang pagsisisi ko ay bumabalisa't

Bumawi sa akin ng̃ aking ligaya.

Talagang ang tao'y sadyang walang tigil,

Namali nang minsa'y ibig pang ulitin,

Ang tanaw sa mundo'y mundong walang lihim

At sa Dios ay Dios na di matandain.

Ang mundo ng̃a nama'y batbat ng̃ paraya't

Nagkalat ang silo sa balat ng̃ lupa,

Dito kung mayron mang sampagang dakila

Ay may tinik namang pamutol ng̃ nasa.

Ang pagkamasakim sa bang̃o at puri

Ang isinasama ng̃ lalong mabuti,

Ang pagting̃ing labis sa pagsintang iwi'y

Siyang pagkabagsak ng̃ isang lalaki.

Oh! bang̃ong pang̃arap ng̃ uhaw na puso!

Oh! puring nagbuwal sa lalong maamo!

Kayo ang berdugong may bihis-pagsuyo

Ng̃uni't iyang loob ay pagkasiphayo.

Ang sabik sa bang̃o ng̃ isang sampaga't

Ang uhaw sa puri ng̃ isang dalaga'y

Siyang sumusunog sa kanyang pagasa't

Siyang nagsasabog niyong mg̃a Troya.

Dakilang bulaklak: Ako'y naniwala

Na ang nagawa ko'y kahibang̃ang pawa,

Ng̃ayon ko natantong birhen kang dakila,

May wagas kang puso't banal na akala.

Ako'y naririto't pinagsisisihan

Ang aking nagawang mg̃a kasalanan,

Aking babaunin hanggang sa libing̃an

Ang hinanakit mo't magagandang aral.

Talagang nalisya ang aking pang̃arap,

Puso ko'y inabot ng̃ bagyo sa dagat,

¿Ano't ikaw pa ng̃a yaong binagabag

Gayong ikaw'y isang anghel na mapalad?

Pawiin sa puso ang mg̃a nangyari

At iyong alaming may bang̃o ka't puri,

Samantalang gayon, ako'y nagsisisi

At binabawi ko ang mg̃a sinabi.

Ng̃uni't isang tanong: ¿Kaya ang patawad

Sa namaling puso ay iyong igawad?

Ang mg̃a luha ko'y siyang ihuhugas

Sa napaligaw ko't nagsisising palad.

Ang hamak na palad...

II.

Aywan ko kung ikaw'y magtaglay pang awa

sa nagsisi ko nang lakad at akala,

aywan ko kung ikaw'y kulang pang tiwala

sa mg̃a nasayang at natak kong luha.

Kung natatalos mo ang luhang nasayang

sa mata ko't pusong laging naglalamay,

sana'y nasabi mong mayrong katunayan

ang dinaranas kong mg̃a kahirapan.

Ang hinanakit mo, sumbat at paglait

ay pawang nakintal sa dila ko't isip,

at ang ating lihim sa silong ng̃ lang̃it

ay siyang sa aki'y nakakaligalig.

Pinag-aralan kong ikaw'y kausapin

nang upang ihayag ang buo kong lihim,

lihim ng̃ sa wari'y nagbigay hilahil

sa napakabatang puso mo't paggiliw.

Ang pagtatapat ko'y di mo minarapat

ang kawikaan mo, ako'y isang hamak,

ang naging ganti mo sa aking pagling̃ap

ay isang libing̃an at kurus ng̃ hirap.

Ang hamak ng̃a nama'y hindi naaayos

umibig sa isang Reyna ng̃ Kampupot,

ang hamak na palad ay dapat umirog

sa kaisa niyang hamak di't busabos.

¿Maaari kayang ang isang granada'y

maihulog sa di gusto ng̃ princesa?

¿maaari kayang ang isang sampaga'y

makuha at sukat ng̃ taong bala na?

Kay laki ng̃ agwat ng̃ palad ta't uri,

ikaw'y isang lang̃it na kahilihili

at ako ay isang hamak na pusali,

ikaw ay sariwa at ako'y unsyami.

Ang panghihinayang ang siyang nagtulak

na kita'y mahalin ng̃ buo kong palad.

Ang panghihinayang ang siyang nagatas

na kita'y itala sa aking pang̃arap.

Kung ikaw sa akin ay walang hinayang

sa aki'y sayang ka at sayang na tunay,

sabihin na akong kasakimsakiman

at ikaw sa iba'y di mapapayagan.

Lalo pang mabuting kanin ka ng̃ lupa

kay sa mahulog ka sa ibang binata,

¿Iba pa ang iyong bibigyang biyaya

gayong ako'y uhaw sa iyong kaling̃a...?

Ipinipilit mong tayo'y pupulaan

kung sa lihim nati'y mayrong makamalay,

¿at sinong pang̃ahas ang pagsasabihan.

nitong ating lihim sa sangkatauhan?

Ako'y nagsisisi't nabigyang bagabag

na naman ang iyong tahimik na palad,

kundang̃a'y ang iyong bang̃ong walang kupas

sa pagiisa ko'y siyang nasasagap!

Sa kahiling̃an mo, kita'y lilimutin

kahit nalalaban sa aking damdamin,

ng̃uni't ang samo ko'y iyong idalang̃in

ang papanaw ko nang ulilang paggiliw.

Gayon man, gayon ma'y...

III.

Kung may kasayahan ang tao sa lupa

naman ay mayron ding pagkabigo't luha.

Kaya ng̃a't ang tao, sa aking akala

ay laruan lamang ng̃ kanyang tadhana.

Yamang walang taong likas na mabuti't

walang nang̃amaling hindi nang̃agsisi.

Sa ikasisiya ng̃ iyong sarili'y

itatakwil ko na ang aking pagkasi.

Lulunurin ko na sa hukay ng̃ puso

ang aking yayaong nasawing pagsuyo,

ipagluluksa ko ang pagkasiphayo

ng̃ aking pag-ibig na di mo inako.

Pag-aaralan kong lumang̃oy sa dagat

na puno ng̃ aking sariling bagabag,

pag-aaralan kong lumaban sa hirap

yamang siyang takda ng̃ buhay ko't palad.

Aking natatantong walang pagkasayang

sa iyo ang aking maralitang buhay,

sa iyo'y ligaya ang aking pagpanaw,

sa iyo'y lwalhati ang kurus ko't hukay.

Kung ikaw ay walang hinayang sa aki't

wala pang hinayang sa aking paggiliw,

ay iyong asahang aking sasapitin

ang ninanasa mong balón ng̃ hilahil.

¿Di mo nalalamang itong umi-ibig

sa lahat ng̃ bagay ay di nang̃ang̃anib,

ang kamatayan ma'y kanyang malalait

kundi na makaya ang taglay na hapis?

Gayon man, gayon ma'y hindi masisira

sa akin ang iyong hiling at pithaya,

gaya ng̃ hiling mo, ako'y magkukusang

maghandog ng̃ iyong ikapapayapa.

Ng̃uni't manumbalik kaya ang pagling̃ap

sa aking namali't nagsising pang̃arap?

¿manumbalik kaya at hindi kumupas

ang iyong pagting̃in sa imbi kong palad?

Iyan ang isa pang di ko ikatulog

gayong nagsisi na ang aking pagirog,

iyan ang sa aki'y nagbibigay takot,

iyan ang sa ng̃ayo'y di ko mapag-abot.

Hinuhulaan kong ang iyong pagling̃ap

ay magbabago na sa imbi kong palad,

ang kawikaan mo'y ang isang nabasag

mabuo ma'y mayrong natitirang lamat.

Sa isang gawi ng̃a'y may katotohanan

kung ganyan ang iyong magiging isipan,

ng̃uni't alamin mong malinis na tunay

ang isang maruming nagbago ng̃ buhay.

Magpahangga ng̃ayo'y iyong mawiwika

na ikaw'y akin pang sinisintang kusa,

magiging totoo ang iyong hinala

kung ang puso'y muling hagkan ng̃ paghang̃a.

Kung muling gumiit ang panghihinayang

ikaw ay muli kong sisintahing tunay,

ang isa pa'y iyo namang nalalamang

ang pagsisisi ko'y pagbibigay lamang!

Ang panghihinayang...

IV.

May ilang araw nang ako'y kalung kalong

ng̃ bisig ng̃ dusa't kamay ng̃ linggatong

may ilang araw nang sa mata'y nanalong

ang pait ng̃ luhang usbong ng̃ paglung̃oy.

Nakikita, mo mang ako'y tumatawa

nama'y tawang pilit at busog sa dusa,

di lahat ng̃ ng̃iti'y lagda ng̃ ligaya,

may ng̃iting singpait ng̃ luha't parusa.

Ang nakakatulad nitong aking buhay

ay mundong ulila sa sikat ng̃ araw,

katulad ko'y isang prinsipeng mayaman

na uhaw at salat sa aliw at layaw.

Upang pumanatag ang aking pagluha'y

aking kailang̃an ang ling̃ap mo't awa,

awang magbibigay ng̃ yutang biyaya,

awang sa lungkot ko'y tang̃ing papayapa.

Nasabi ko na ng̃ang nagsisi ang buhay

sa nais na kita'y mapagbigyan lamang,

kung susunurin ko itong kalagaya'y

di ka malilimot hanggang kamatayan.

¿Paano ang aking gagawing paglimot

sa iyong ang bang̃o'y higit sa kampupot?

Sa ganda ng̃ iyong dibdib, baywang, batok,

ay sinong banal pa ang hindi iirog?

¿Sa puti ng̃ iyong kamay na nilalik,

sa mg̃a labi mong may pulot at init,

sa mg̃a paa mo't binting makikinis

ay sinong pihikan ang hindi iibig?

Kung sinusukat ko ang ganda mong ari,

puso ko'y ninibok at nananaghili,

aking nasasabing Talo ko ang Hari

kung ako ang iyong mamahál na tang̃i!

Ang panghihinayang ang siyang sa aking

puso'y bumabayo't sumusupilsupil,

kung ikaw'y bigla ko't buong makakai'y

kinain na kita nang ikaw'y malihim.

Huwag mong sabihin na ako'y gahaman

kung kagahaman ng̃a ang layon ko't pakay,

para ko sabihin ang katotohana'y

walang taong hindi may imbot sa buhay...

Sakaling sa aki'y ayaw kang manalig

ang lahat ng̃ sumbat sa aki'y ikapit,

ang mg̃a sumbat mo nama'y itititik

sa dahon ng̃ aking lagás na pagibig.

Ikaw'y maniniwalang ang aking pagasa

sa iyo, kaylan ma'y hindi magbabawa,

sa iyo sisikat ang isang umaga

na dala ang aking magiging ligaya.

Kung walang tiwala sa aking pang̃ako'y

saksi ang halik kong iyong itinago.

halik na sa iyong pisng̃ing maaamo'y

nakintal na tanda ng̃ aking pagsuyo.

Kung kulang ka pa ring tiwala buhay,

ako'y magtitiis sa kapighatian,

magtitiis ako, kahit nalalamang

ang lungkot ng̃ tao'y isang karamdaman.

Kung ikaw'y binata...

V.

Gaya nang hula ko: ikaw'y untiunting

nalayo sa aki't nagtatampong wari,

ikaw'y umilap at nabibighaning

ako'y pakanin mo ng̃ dusa't aglahi.

Panibagong lungkot na naman ang aking

naragdag sa iyong pihikang damdamin,

talaga na yatang ang aking paggiliw

ay di matutubos sa sala't hilahil.

Ninanais ko nang ako'y makaguhit

ng̃ bagong palad kong walang bahid dung̃is

ay kung bakit ako'y lalong nabibing̃it

sa pagkakasala at ikatatang̃is...!

Hanggang nagiing̃at itong kabuhaya'y

lalong nabubulid sa kapighatian,

hanggang ninanais yaong kalinisa'y

lalong dumurung̃is itong kapalaran...

Hindi ko malaman itong nangyayari

sa kabuhayan kong bihag mong parati,

ang Aklat ng̃ aking tunay na Pagkasi'y

puno na ng̃ aking mg̃a pagsisisi.

Aking nalalamang hindi makukuha

ng̃ pagsisisi ko itong mg̃a sala,

ng̃uni't bayaan mong ang aking pag-asa'y

mag-abang sa iyo, ng̃ awa't ligaya.

Kung ikaw'y hindi ko makatkat sa diwa'y

sapagka't lunas ka sa aking pagluha,

ikaw sa lungkot ko'y kamay ng̃ biyaya,

ikaw sa uhaw ko'y hamog na mabisa.

Para ka mawaglit sa aking isipa'y

kailang̃an ko pa ang isang libing̃an,

at para maubos ang aking kundima'y

magbalik ka muna sa pinanggaling̃an.

Gaya ng̃ alam mo: kita'y iniibig

ng̃ isang pagsintang singlawak ng̃ lang̃it

ng̃uni... ano't ikaw'y tila nahahapis

sa pagmamahal kong wagas at malinis?

¿Nalulungkot ka ba? Di ko akalaing

iyong ikalungkot ang aking paggiliw,

di ko inasahang dung̃is na ituring

ang pagmamahal kong may wastong layunin.

¿At kung ikaw kaya ang naging lalaki't

ako ang pinalad na maging babae,

kung hinahamak ko ang iyong pagkasi

ay ilang puso mo ang di maruhagi?

Sana'y nalaman mo, kung ikaw'y binata

ang hirap sa mundo nang lumuhaluha,

sana'y natalos mong ang lalong dakila

ay nagiging taksil sa laki ng̃ nasa.

Huwag kang malungkot! Busugin sa layaw

ang uhaw sa iyong aking kabuhayan,

sa mg̃a labi mo, ako'y nauuhaw,

sa mg̃a pisng̃i mo, ako'y mabubuhay.

Kung marung̃isan ka ng̃ aking pagibig

ay pagibig ko rin ang siyang lilinis,

at kung nahawa ka sa taglay kong hapis,

hapis mo't hapis ko ay magiging lang̃it.

Sa abo babangon...

VI.

Sa huli'y natumpak itong aking puso't

natutong tumupad sa aral mo't samo

titiisin ko nang ang aking pagsuyo'y

malibing sa hukay ng̃ pagkasiphayo.

Ng̃ayon ko nalamang ang aking landasi'y

singdilim ng̃ iyong tinamong damdamin,

ng̃ayon ko natalos na ako'y sinupil

ng̃ matinding udyok ng̃ isang paggiliw.

Yamang sumikat na sa puso ko't isip

ang kaliwanagang bumihis sa hapis,

ay masasabi kong ang aking pagibig

ay handang lumagak sa pananahimik.

Magmula sa ng̃ayon, kita'y igagalang

sa ng̃alan ng̃ ating pagkakapatiran,

kinikilala ko itong kamalian

na siyang naglagpak sa aking pang̃alan.

Ituring sa wala ang mg̃a nangyari't

iguhit sa tubig ang mg̃a nasabi,

ang laki at alab ng̃ aking pagkasi,

ng̃ayo'y gawing abo nitong pagsisisi.

Hindi pagkang̃alay ng̃ aking panitik

ang naging dahilan ng̃ pananahimik,

kung hindi sa nasang huwag maligalig

ikaw pa ng̃ aking bulag na pagibig.

Napagaralan kong ikaw'y isang talang

kakambal ng̃ aking damdamin at diwa,

aking natutuhang tumpak ng̃a at tama

ang mg̃a aral mong mahalagang pawa.

Ang mg̃a lungkot mo ay aking damdamin

at ang damdaming ko ay damdamin mo rin,

ang akin ay iyo't ang iyo ay akin

at tayong dalawa'y may isang layunin.

Huwag nang ituring na ako'y kalaban

pagka't nagbago na ang aking isipan,

ang puso ko ng̃ayon ay naliwanagan

pa kislap ng̃ iyong mahalagang aral.

Dapat nang lumaki ang iyong pagasa

sa pagliliwayway ng̃ bagong umaga,

ang daan mo ng̃ayo'y puno ng̃ sampaga't

ang daan ko'y puno ng̃ tinik at dusa.

Magkakahiwalay itong ating palad

na gaya ng̃ Dilim at Haring Liwanag,

ikaw'y magtatago't... sa pamamanang

at may ibayo kang gayuma't pang̃arap.

Samantalang ako'y tang̃ing magtatago

sa utos sa akin ng̃ Hukóm na Puso,

sa pagliliwayway ay talang malabo

ang makakatulad ng̃ aking pagsuyo.

Napakapait man sa aking pagibig,

kita'y iwawalay sa pitak ng̃ isip,

sa abo ng̃ aking papanaw na awit

ay babang̃on itong buhay kong malinis.

Kung walang tiwala sa aking sinabi'y

saksi ko ang bagu't bagong mangyayari,

kung muling malisya ang aking pagkasi'y

tugunin ng̃ sumpa itong pagsisisi.

III.

ALBUM NG DALAGA...

HANDOG:

Kay Bb. Concepcion T. Garcia.

San Nikolas, Maynila.

Album ng Dalaga...

I.

Simula.

La princesita está bella.

Ruben Dario.

Ipahintulot mo, dalagang mayumi,

Na ilarawan ko ang ganda mong ari,

Ipahintulot mong awitin kong lagi

Ang kagandahan mong makahibang-pari.

Bulaan ang madlang balitang Prinsesa

Kung sa ganda mo ng̃a'y makahihigit pa,

At para sa akin, ikaw'y siyang Reyna

Ng̃ mg̃a kapwa mong masamyong sampaga.

Ang kaharian mo'y iyang kagandahan,

Ang mg̃a buhok mo't matang mapupung̃ay,

Ang paa't pisng̃i mo ay siya mong yaman.

Sa dalang ugali, ikaw'y isang birhen,

Kamia ka sa bang̃o't sa pagkabutihin,

Sa hinhi'y sampaga't sa ganda'y... tulain.

II.

Ang mga buhok mo...

Tu pelo es una

nube del Oriente.

Salvador Rueda.

Ang mg̃a buhok mo'y mahahabang ahas

Kung nakasalalay sa iyong balikat,

Mg̃a ulang waring di lupa ang hanap

Kundi sampagitang humahalimuyak.

Sa itim ay gabing walang buwa't tala,

Sa haba ay halos humalik sa lupa,

Sa lago'y halamang malago't sariwa,

Sa sinsi'y masinsin at nakahahang̃a.

Naging katulad ka niyong Penelopeng

may timtimang pusong miminsang kumasi't

Ang naging aliwa'y luha't paghahabi.

Sa haba ng̃ iyong buhok nakilala

Ang kadalisayan ng̃ pagkadalaga

At ang kahabaan ng̃ isang pag-asa.

III.

Ang mga mata mo...

Cantar quise tus ojos.

Campoamor.

Nang ikaw ay bago sumipot sa lupa'y

Ipinanghiram ka ng̃ mata sa tala,

Dalawang bituing sa hinhi'y sagana

Ang naging mata mong mayaman sa awa.

Sa mg̃a mata mo'y aking nasisilip

Ang bughaw na pilas ng̃ nunung̃ong lang̃it,

Mababaw na dagat ang nasa sa gilid

Na ang naglalayag ay pusong malinis.

Di ayos matalim, ni hugis matapang,

Ni hindi maliit, ni di kalakihan,

Ang mg̃a mata mo'y maamo't mapung̃ay.

Kahinhina't amo ang nang̃ang̃aninag,

Kalinisa't puri ang namamanaag,

Umaga ang laging handog mo sa palad.

IV.

Ang mga pisngi mo.

Naciente luz te corona.

Espronceda.

Ang lahat ng̃ buti'y natipon na yata

Sa kabataan mong ilag sa paraya,

Pati ng̃ pisng̃i mong pisng̃i niyong saga

Ay nakahihibang at nakahahang̃a.

Ang mg̃a pisng̃i mo'y malambot, maamo,

Mayumi, manipis at hindi palalo,

Ang sang̃ahang ugat kahit humahalo,

Ay napapabadha't... di makapagtago.

Kung ikaw'y hindi ko dating kakilala

Ako'y mamamangha kung aking makita

Ang mg̃a pisng̃i mong wari'y gumamela.

Naiinggit ako sa paminsanminsan

Sa dampi ng̃ hang̃ing walang-walang malay,

Pano'y kanyang-kanya ang lahat ng̃ bagay..!

V.

Ang mga labi mo.

Los labios del arcangel

en sus labios...

Menendez Pelayo.

Ang mg̃a labi mo ay dalawang lang̃it,

Lang̃it-na di bughaw, ni lang̃it ng̃ hapis,

Labi ng̃ bulaklak na kapwa ninibig

Labing mababang̃o, sariwa't malinis.

Labi ng̃ sampagang may pait at awa,

Tipunan ng̃ pulót, tamis at biyaya,

Sisidlang ang lama'y kabang̃uhang pawa,

Pook na tipanan ng̃ hamog at diwa.

Tagapamalita ng̃ lihim ng̃ puso,

May oo at hindi, may tutol at samo,

May buhay at palad, may tula't pagsuyo.

Ang̃ mg̃a labi mo'y may pulót na tang̃i

Kung iyan ang aking pagkaing palagi'y

Talo ko ang lahat, talo ko ang Hari.

VI.

Ang mga kamay mo.

Pudiera yo tu mano de azucena

Besar solo una vez..!

Heine.

Aywan kung mayron pang hihigit sa kinis

Sa mg̃a kamay mong biluga't nilalik,

Garing na mistula sa puti at linis,

Sa lambot ay bulak, sa ganda'y pagibig.

Ang mg̃a daliring yaman mo't biyaya

Ay di hugis tikin, ni hubog kandila;

Ang ayos at hugis ay bagay at tama

Sa sutla mong palad na laman ng̃ diwa.

Ang makakandong mo't maaalagaan,

Ang mahahaplos mo't mahihiranghirang,

Ang kahit patay na'y muling mabubuhay.

Mahagkan ko lamang ang iyong daliri,

Sa kapwa makata, ako'y matatang̃i

At marahil ako'y isa na ring Hari.

VII.

¡Ang mga paa mo..!

Tus pequeños pies

Son tropos

Para mis piropos.

Machado.

Takpan ma't ipikit ang mg̃a mata ko

Ay naguguhit din ang mg̃a paá mo,

Paang mapuputing nakababalino

Sa isip at buhay ng̃ payapang tao.

Paáng makikinis at makaulul-palad,

Ang hubog ay bagay sa laki mo't sukat,

Ang mg̃a sakong mo'y may pulang banayad,

Ang mg̃a paá mo'y singlambot ng̃ bulak.

Parang mg̃a paá ng̃ nababalitang

Cleopatra at Leda ng̃ panahong luma,

Pano'y mg̃a paáng sa ganda'y bihira.

Naiinggit ako sa bawa't yapaka't

siyang nagsasawa sa paá mong hirang,

¿Ano't di pa ako ang maging tuntung̃an?

VIII.

Wakas...

Tan dulce, tan bella,

tan tierna, tan pura.

J. de Dios Peza.

Talagang natipon ang lahat ng̃ buti

Sa kabataan mong di pa kumakasi,

Ang lahat ng̃ yaman ng̃ isang babae

Ay nasa sa iyong sariwang parati.

Nasa sa iyo ng̃a ang lahat ng̃ bagay,

Ang bang̃o, ang tamis, ang kasariwaan,

Ang yumi, ang awit, ang uri, ang kulay

Ang hamog, ang sinag, ang tuwa't ang buhay.

Ikaw'y pagpalain, dalagang mapalad,

Ang kagandahan mo'y aking ikakalat

Sa silong ng̃ lang̃it, sa Sangmaliwanag.

Kung may naghahanap sa bukang liwayway

Sa kabataan mo ay matatagpuan,

¡Di ko malilimot ang ganda mong iyan!

ANG PANYO...

I.

Pamahid ng̃ luha kung ginigiyagis

ng̃ masidhing panglaw,

pamawi ng̃ luhang sadyang tumitigis

sa pusong luhaan,

isáng kasangkapang ipinananakíp

sa mukhang may lumbay,

isáng mahiwagang tagapaghiwatig

ng̃ lihim na saklaw

ng̃ pusong sapupo ng̃ isáng pag-ibig

sa gitna ng̃ buhay.

II.

Panakíp sa bibig kung may simpang hiya

sa kinákaharáp,

isáng kagamitáng kung walang tiwala'y

pangbalot ng̃ sulat,

at páunang saksing minsang lumilikha

ng̃ lúbusang galák,

na mandi'y nánabi ng̃ masuyong wikang

tugon sa pang̃arap:—

Sa inyong ibiga'y ang unang magdaya'y

pang̃ang̃anlang sukáb.

III.

Isáng kasangkapang ang nagkakalayo'y

pinapaglalapít

kung binabalaan at sinisiphayo

ng̃ isáng may galit;

tagapamalitang may giliw at suyo

kung naghihiwatig

sa nagkakalayo't nagtitipáng puso

dahil sa pag-ibig.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Iyán ang halagá at bisa ng̃ panyo

sa silong ng̃ Lang̃it.

IV.

Ang panyo'y pamahid sa luhaáng matá

ng̃ lahát at lahát,

ang panyó ay piping nakapagbabadya

ng̃ bawa't máhang̃ád,

ang lahat ng̃ galáw na inyong makita'y

may lihim na sangkap,

katugón ng̃ mithi ng̃ mg̃a ninintang

hindi magkáusap;

may lihim na uring kalakip ang dusa

at maging ng̃ galák.

V.

Ang panyong idampi sa labi, sa bibíg,

ay may kahulugáng:—

kitá'y sinisinta, kitá'y iniibig

hanggang sa libing̃an;

at sakasakaling sa matá ipahid:—

ako'y namamanglaw

kung di ka makita, kung di ka masilip

ng̃ dusta kong buhay;

at sakasakaling ihaplos sa dibdib:—

ako'y mamamatáy.

VI.

May tang̃ing halagá at tagláy na galíng

ang lahat ng̃ panyo,

kaya't minimithing halos na agawin

ng̃ mg̃a nunuyo,

minsang magpatibók sa mg̃a damdaming

patáy sa pagsamo,

malimit lumikha ng̃ isang paggiliw

at pamimintuho't

madalas tumubos sa piping pagdaing

ng̃ luhaáng puso.

¡Ang Pamaypay!

Ang lahat at lahat sa Sangkatauhan

ay may kanya-kanyang uri't kalagayan,

may ibig sabihin ang lahat ng̃ bagay

na abot ó hindi ng̃ damdam at malay,

ang panyo'y may lihim sa nagiibigan

gaya ng̃ bulaklak at mg̃a halaman,

itong abaniko'y isang kasangkapang

pangdagdag sa puso ng̃ init at buhay.

Sa Aklat ng̃ Puso't Aklat ng̃ Paggiliw

yaong abaniko'y may ibig sabihin,

may sariling uri't sariling tuntunin

may sariling layon at sariling lihim,

sa Talating̃igan ng̃ mg̃a Damdamin

ang wikang Pamaypay ay tuwa't hilahil,

palad at tagumpay, at kung kukurui'y

taga pamalita niyong bukas natin.

Kalihim ng̃ Puso't Patnubay ng̃ Palad,

ng̃iti ng̃ liwayway sa likod ng̃ ulap,

sa gitna ng̃ buhay ay "isang watawat

na kulay lungtiang pakpak ng̃ pang̃arap,

sagisag ng̃ hinhin ng̃ mg̃a mapalad,

baluti ng̃ mg̃a babaeng banayad,

kublihan ng̃ mukhang maramot maglagak

ng̃ masayang ng̃iting yaman ng̃ panulat.

Isang kasangkapang gamit ng̃ babae

at kung magkaminsa'y pati ng̃ lalaki,

bibig na malayang nakapagsasabi

ng̃ oo at hindi ng̃ sama at buti,

isang kasangkapang sa nagsisikasi'y

papel at panulat, gayuma't buhawi,

sangla ng̃ pag-ibig, na namamayani

sa lahat ng̃ pusong bihag na parati.

Ang bawa't ikilos ng̃ isang pamaypay

ay may isang wika, uri t kahulugan,

parang isang aklat na nagsasalaysay

ng̃ hirap at tuwa, ng̃ aliw at panglaw;

kung iyong dalasin ang mg̃a paggalaw

ang ibig sabihin: Kita'y minamahal;

kung biglang isara: Ako'y nasusuklam,

huwag nang lumapit at nang di magdamdam.

Yaong abanikong idampi sa labi,

ang ibig sabihi'y Ikaw ang lwalhati,

kung minsang itago'y Hindi maaari

ang iyong pagkasi't ang sa pusong susi'y

hawak na ng̃ isang pang̃arap kong lagi,

at kung pisil-pisil ng̃ mg̃a daliri'y:

inaantay kita't ang ama kong Hari'y

wala at sa monte'y nagbakasakali.

Kung kagat ang borlas—Ako'y nahahapis

dahil sa ginawang sa ati'y paglait,

kung buksang marahan—Huwag kang mang̃anib

at ang ating ulap ay magiging lang̃it,

kung buksang pabigla—Sila'y nagagalit

dahil sa sulat mong kanilang nalirip,

kung biglang ilaglag—Si Kulasa'y bwisit

at siyang nagsumbong nang tayo'y magniig.

Idampi sa pisng̃i—Huwág kang matulog

at sa sine Luna, kami ay papasok,

idampi sa dibdib—Ako'y nagseselos

dahil sa kasamang tila lumuluhog,

kung biglang ipukol—Sa iba ibuhos

ang iyong pagsinta. Ikaw'y pahinuhod!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Itong abaniko'y Dila sa Pag-irog,

Talatang may dusa, kamanyang, kampupot.

IV.

ANG ALBUM NI INA...

(Ala-ala sa aking inang pumanaw: Rosa San Miguel ni de Leon, tagá Samal, Bataan at namatáy sa Tundo, Maynila, noong taong 1902.)

I.

Ang aking Ina.

Gaya rin ng̃ iba, ang ina kong giliw

Ay inang mayumi't lubhang maramdamin,

Inang hindi yuko sa mg̃a hilahil,

Inang mapagbata at siya kong virgen.

Mayrong isang Diyos na kinikilala,

May isang dakilang pananampalataya,

Sa kanya ang madla'y kulay ng̃ umaga,

Ang galit ay awa't sa poot ay tawa.

Siya ang dakilang Batas sa tahanan,

Kamay na masipag, Kampana ng̃ buhay,

Susi ng̃ pag-ibig na kagalanggalang.

Sa kanya ang lahat ay pawang mabuti,

Ang dukha't mayaman ay kapuripuri

Palibhasa'y inang may puso't pagkasi.

II.

Pag-ibig ni Ina.

Ang puso ni ina'y kaban ng̃ pagling̃ap,

May dalawang tibok na karapat-dapat,

Ang isa'y kay ama, kay amang mapalad

At ang isa nama'y sa amin nalagak.

Noong nabubuhay ang ina kong irog

Ang kanyang pagkasi'y samyo ng̃ kampupot,

Ang lakas ng̃ puso'y parang nag-uutos

Na ako, kaylan ma'y huwag matatakot...

Pagibig ni ina ang siyang yumari

Ng̃ magandang bahay na kahilihili,

At nawag sa palad na katang̃itang̃i.

Timtimang umirog! Hanggang sa libing̃a'y

Dala ang pagkasing malinis, dalisay,

Dala ang damdaming kabanalbanalan.

III.

Ang halik ni Ina.

Ang mata ni ina'y bukalan ng̃ luha

Kung may dala-dalang damdamin at awa,

Ang lahi ni ina'y sampagang sariwa

Na may laging laang halik at kaling̃a.

Sa halik ni Ina ay doon nalagas

Ang tinik at bulo ng̃ musmos kong palad,

Sa halik ni ina'y aking napagmalas

Na ako'y tao na't dapat makilamas.

Ang bibig ni inang bibig ng̃ sampaga'y

Bibig na sinipi kina Clara't Sisa

Kaya't mayrong bisang kahalihalina.

Ang halik ng̃ ina'y apoy sa pagsuyo,

Hamog sa bulaklak, Pag-asa sa puso't

Liwanag sa mg̃a isipang malabo.

IV.

Ugali ni Ina.

Kung mamamana ko lamang ang ugali

Ni inang sa aki'y nagpala't nag-ari'y

Marami sa akin ang mananaghili't

Sa aki'y tatang̃a lamang yaong Hari.

Ang asal ni ina'y aklat ng̃ pagling̃ap,

Salaming malinaw, bang̃ong walang kupas,

Suhay ng̃ mahinhin, sulo ng̃ mapalad,

Mundong walang gabi, gabi ng̃ walang ulap.

Ang salitang damot ay di kakilala,

Ang kamay ay lahad, hanggang nakakaya't

Tang̃ing kayamanan ang pakikisama.

Sa kanya ay Diyos ang mg̃a pulubi,

Ang dukha ay Hari't Kristo ang duhagi,

Iyan ang ugali ng̃ ina kong kasi.

V.

Ang awit ni Ina.

Nang buhay si ina't ako'y kilik-kilik

ako'y pinagsawa sa alo at awit,

malaki na ako't may sapat ng̃ isip

ay inaalo pa nang buong pag-ibig.

Ang musmos na patak ng̃ nulo kong luha

sa kanya'y kundima't awiting dakila,

makarinig lamang ng̃ iyak ng̃ bata

sa aki'y lalapit at maguusisa.

Ako'y kakalung̃in at ipaghehele,

ang awit-tagalog ay mamamayani

hanggang sa magsawa't ako'y mapabuti.

Ang awit ni ina'y laging yumayakap,

sa mg̃a awitin ng̃ aking panulat

kaya't ang awit ko'y mayumi't banayad.

VI.

Libingan ni Ina.

Ang buhay ng̃ tao'y parang isang araw

Na kung mayrong bago'y mayrong nang̃ang̃alay,

Ang palad ni ina'y di na nakalaban

Kaya't napatalo sa tawag ng̃ hukay.

Ang buhay ni inang inutang sa lupa'y

Sa lupa rin namang nabayad na kusa,

Ang mg̃a mata kong maramot sa luha

Noo'y naging dagat na kahang̃ahang̃a.

¡Wala na si ina! Ang lahat sa amin

Ay ng̃iti ng̃ dusa't kaway ng̃ hilahil,

Lubog na ang araw na kagiliwgiliw.

Nagtaglay si ina ng̃ dalawang hukay:

Ang isa'y sa lupang sanglaan ng̃ buhay,

Ang isa'y sa aking pusong gumagalang.

VII.

Ang aral ni Ina.

Ang tang̃ing pamanang sa aki'y naiwan

Ay malaking gusi ng̃ mayamang aral:

—Anak ko: hanapin iyang karunung̃an,

Ang dunong ay pilak, ang aklat ay buhay.

—Sa harap ng̃ bait, ay silaw ang lakas,

Sa harap ng̃ matwid ay yuko ang lahat,

Ang mundo'y niyari ng̃ paham at pantas,

Ang babae'y tinik ng̃ isang bulaklak.

—Ang palalong tao'y halakhak ng̃ hang̃in,

Ang aping mabait ay dapat ling̃apin

At pagkailagan iyang sinung̃aling.

—Huwag kakayahin ang hindi mo kaya,

Nang ikaw'y malayo sa pula at tawa,

Umibig sa baya't magpakabait ka".

VIII.

Bulaklak kay Ina.

Wala na si ina! Gayon ma'y naiwan

sa akin ang kanyang mahalagang aral,

aral na sa ningning ay ningning ng̃ araw,

aral na sa buti'y palad, diwa't yaman.

Larawang larawan lamang ang nalagak

sa akin ng̃ siya'y pumanaw at sukat,

larawan ni inang yaman ng̃ panulat,

larawang kakambal ng̃ aking pang̃arap.

Darakilang ina: ang iyong libing̃a'y

sinasabugan ko ng̃ tala't kundiman,

ng̃ awit na siyang bulaklak ng̃ buhay.

Sa harap ng̃ iyong larawang dakila

ay may nagnining̃as na isang kandila

panulat ng̃ iyong anak na naluha.

MGA PAPURI'T PARANG̃AL

SA KUMATHA NITO

Pagkatapos tunghayan...

Sa makatang

Pascual de León

Bulaklak, bulaklak, bulaklak sa bung̃ad,

Bulaklak sa gitna't sa dulo'y bulaklak,

Ito'y halamanang mayaman sa lahat,

Mayaman sa tamís, sa tuwa't pang̃arap.

Sa mg̃a talulot nito'y sumusung̃aw

Ang diwa ng̃ isang apó ni Baltazar,

At sa mg̃a dahong sariwa't makulay

Ay napapatitik ang kanyang tagumpáy.

Malungkot kung minsan, kung minsa'y masayá,

Ng̃uni't kadalasa'y uhaw sa pag-asa;

Sa hang̃ad ay labis, at labis sa kaya,

Subali't sa tuwa'y ulilang-ulila.

Makatang Pasleo: Ang aking Bulaklak

Ay narito't handog sa una mong aklát.

BENIGNO R. RAMOS (Ben Ruben)

Bulakan, Bul., 1915.

Ramo de Laurel

Para el poeta vernacular,

Pascual de Leon.

Para tu jóven frente de tagalo poeta,

De poeta que entona sus versos de pasión,

Ofrezco una corona de flores de violeta

Y entónate mi lira su mágica canción.

Es tu canto armonioso inspiración de ondinas,

Es tu verbo potente como el brillo del sol,

Y tus musas son todas dalagas filipinas

Que habitan en las ondas azules del pansol.

Tu lira multiforme con sus cuerdas de oro

Tiene cantos dolientes, tiene ayes de lloro,

Tiene dulces lamentos y suspiros de miel.

Tiene versos de rosa que disipan tristezas

De las bellas morenas filipinas princesas

Que te ofrecen sonrientes un ramo de laurel.

Octavio C. Madrid.

Septiembre 18, 1915.

PANUOB...

Sa katotong makatang

Pascual de Leon.

Hayan ang makata. Haya't umaawit

ng̃ mg̃a kundimang pang-lupa't pang-lang̃it,

hawak ang kudyaping malambing ang tinig

at pinangsasaliw sa ligaya't sakit.

¿Kung siya ay sino? Iyan ang makatang

ang tula't tulain ay matalinghaga,

mg̃a lungkot, dusa, daing, hirap, luha,

Galit, sumpa't lambing ang puso at diwa.

Ang kanyang tulai'y sing-lambot, sing-linaw

ng̃ tubig sa wawa, sa sapa't batisang

Balana'y sumimsim sa tamis na taglay.

Hayan ang makata. Kayó ang magsabi

Kundi siya'y dapat na Dang̃al at Puri

at maging putong pa ng̃ Wikang sarili.

HERMÓGENES T. REYES.
(Sa Ilaw at Panitik)

Tundó, Set., 1915.

¡Bulalakaw...!

Sa Katotong

Pascual de Leon.

Sa harap ng̃ iyong magarang pagsikat

ay pinaglaho mo ang aking liwanag.

Araw kang nagbang̃on sa himlayang palad

at kinasilawan ng̃ aking banaag.

Sa lang̃it mo, ako ay balang̃áw lamang,

sa ilaw mo, akó ang aninong tunay...

Diwa mo sa aking diwa ay isilay

at aawitin ko ang iyong pang̃alan.

Tulóy!... Hanggang ako'y di pa nagsasawang

umawit sa lihim ng̃ mg̃a hiwaga,

ako'y kasama mong hahanap ng̃ pala.

Sa iyong hantung̃ang lang̃it ng̃ pagasa

ay doón nároon ang mg̃a sampaga...

Pupulin mo't yao'y sa WIKA mong mana!

CIRIO H. PAÑGANIBAN.
(Sa Ilaw at Panitik)

Bukawe, Bul., 1915.

Mga mali sa pagkakalimbag

Nababasa | Dapat basahin | Dahon
luwalhati | lwahati | 10
mayroong | mayrong | 12
liyaga | ligaya | 15
hangtung̃an | hantung̃an | 15
kalika't | halika't | 16
magalak | malagak | 19
Sukat na sinta! | Sukat na ng̃a sinta! | 21
sigaw | sigwa | 51
maamo | maaamo | 67
virgen | birhen | 75
pagkabutihin | sa pagkabutihin | 75
nu ve | nube | 75
Paano | Pano | 77
Besarlo | Besar solo | 78
Tagpan | Takpan | 79
Naiingit | Naiinggit | 79
Paano'y | Pano'y | 79
Tu dulce | Tan dulce | 79
magpatibook | magpatibok | 82
nagbabakasakali | nagbakasakali | 84

Basahin ang Martir del Golgota, isang mainam na aklat na nahahati sa dalawang toma.

Ipinagbibili sa lahat ng̃ Aklatan.

Advertisement

Advertisement

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK BUNTONG HININGA ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg™ License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works provided that:

• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

• You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg™ and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.