The Project Gutenberg eBook of Nasawing Pagasa

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Nasawing Pagasa

Author: Angel De los Reyes

Release date: November 15, 2005 [eBook #17070]

Most recently updated: December 12, 2020

Language: Tagalog

Credits: Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online

Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This

file was made using scans of public domain works from the

University of Michigan Digital Libraries.)

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK NASAWING PAGASA ***

ANGEL DE LOS REYES

KASAYSAYANG TAGALOG

¡¡NASAWING PAGASA!!

ITÓ RIN ANG

NAPALATHALA SA

PAHAYAGANG

"ANG DEMOCRACIA"

NOONG ABRIL ÑG 1910

NA NILAGDAAN ÑG

"MULAWIN"

NAGKAROON ÑG MGA

PAGBABAGO

AT INAYOS ANG

KAMALIAN

MAYNILA

KAPULUANG PILIPINAS

1912

¡NASAWING PAGASA!

KASAYSAYANG TAGALOG

KASAYSAYANG NAPALATHALA SA PAHAYAGÁNG "ANG DEMOCRACIA" NOÓNG ABRIL ÑG 1910 NA NILAGDAÁN ÑG "MULAWIN". NAGKAROÓN ÑG MGA PAGBÁBAGO AT INAYOS ANG NAGÍNG KAMÁLIAN.

SINULAT NI

ANGEL DE LOS REYES

KUMATHA ÑG MGA KASAYSAYANG "ANG DIYOSA INÉNG" "¡KRISTONG MAGDARAYA!" "¡IMBING KAPALARAN!" "¡PARUSA ÑG DIYÓS!" "¡HINAGPÍS NI LOLENG!" AT "¡TAYO AY MAMUNDÓK!"

MAYNILA, K.P.

LIMBAGÁNG "ESFUERZO OBRERO"

1912

LAHAT TUNGKOL PILIPINO

AY DAPAT BUMASA ÑG BABASAHING TAGALOG

Bahag-hari

ni Gerardo Chanco.

Sa Tabí ng̃ Bang̃ín

" José Maria Rivera.

Higanti at Pagsisisi

" Honorato H. de Lara.

¡Duwág!

" Gerardo Chanco.

¡Imbing Kapalaran!

" Angel de los Reyes.

¡Halina sa Lang̃it!

" Gat-Dusa.

Ang Mananayaw

" Ros. Almario.

¡Tadhana!

" Democrita P. Antonio.

¡Sawíng Pagasa!

" Bb. Francisca Laurel.

Larawan ng̃ Pagirog

" Simplicio Flores.

¡Waláng Diyós!

" Honorato H. de Lara.

¡Pinatatawad Kita!

" Matanglawin.

¡Parusa ng̃ Diyós!

" Angel de los Reyes.

Buhay

" Aurelio Tolentino.

¡Enchang!

" Honorato H. de Lara.

¡Kristong Magdaraya!

" Angel de los Reyes.

Pang̃arap ng̃ Buhay

" Simplicio Flores.

Mg̃a Anak-Bukid

" Ros. Almario.

Inyong paghanapin sa mga aklatan

at makabibili sa makákayanan

upang huwag kayóng tamaa't masaktan

sa mga kasunód na palo at uñgal.

TALAAN NG NILALAMAN

- MGA PAGUNITA NA DAPAT NUYNUYIN

- SA MAGLÍLIWALÍW SA Bayan ng̃ Antipulo

- ANG MGA PUMÁPATÁY SA Kalulwá ñg Bayan

- MABUTI KANG TAO NGUNI'T Masama kang Kristiyano

- ¿SINO ANG NATUMPÁK? Kayó nga ang humatol

- SA KINAÚUKULAN ¡Maaliwalas ang daan ko!

- PANG̃UNANG SALITA NI AMADO JACINTO

- ¡NASAWING PAGASA! Kasaysayang Tagalog

- PARAÑGAL SA KUMATHA ÑG ¡NASAWING PAGASA!

SA MAGLÍLIWALÍW SA

Bayan ng̃ Antipulo

Anim na binibini ang nang̃akálupasay sa lilim nang isáng puno ng̃ manggá sa bayang Antipulo nang taóng nagdaan. Pawa siláng magágandá; pawa siláng mahíhinhín; ng̃uni't ang katakátaká, ang apat ay nakátawa at ang dalawá ay nakásimang̃ot. Sa lihim kong pagsísiyasat ay naunawa kong kaya palá gayón, ang apat ay nakápagdalá ng̃ mg̃a babasahing Tagalog at ang dalawá ay nakalimot. Walang pagáalinlang̃an na yaóng di nakápagbaon ay siyáng nakásimang̃ot, pagka't wala ng̃ masaráp na aliwan sa bayan ng̃ Antipulo na para ng̃ magbasá ng̃ aklát. Maligo, pagkatapos ay magduyan, bago magbasá ng̃ aklat: iyán ang buhay mayaman.

Kaya kayóng maglíliwalíw sa Antipulo, nang huwág kayóng sumimang̃ot pagdatál doón, ay magbaon kayó ng̃ Pinatatawad kitá!, Ang Mananayaw, Mga Anák Bukid, ¡Duwág! Sa tabi ñg bañgin, ¡Tadhana!, Halina sa Lañgit!, ¡SAWÍNG PAGASA!, Larawan ñg Pagirog, Pañgarap ñg Buhay, ¡Walang Diyos!, ¡Higanti at Pagsisisi!, ¡Enchang!, ¡Kristong Magdaraya!, ¡Parusa ng̃ Diyós! ¡Imbing Kapalaran! Bahág-Hari, ¡MILAGROS! at Lihim na pagluha! Sa gayón, tang̃i sa maáalíw ninyó ang inyóng sarili ay makatútulong pa kayó sa masisikap na kawal ng̃ pagpápalaganap ng̃ wikang minana natin.

ANG MGA PUMÁPATÁY SA

Kalulwá ñg Bayan

Masaráp ang wikang Ingglés, ang turing ng̃ Ingglés; lalo na ang wikang Kastila, ang saló ng̃ Kastila; lalo pa ang wikang Pransés, ang habol ng̃ Pransés, palibhasa'y para-para siláng may damdamin at marunong magmahál sa mg̃a kalulwá ng̃ kaníkaniláng bayan, na alinsunod sa mg̃a pantás na sinásamba ng̃ marami, ang wika, ay siyáng kalulwá ng̃ bayan.

Ng̃uni't ... sa bibíg ng̃ ilang mg̃a Tagalog, ay hindi ganitó ang namúmutawi. ¡Katiwaliang lahát at balót ng̃ mg̃a kahang̃alán ang lumálabás! Pawáng kapalaluan na anyá'y masaráp ang wikang Kastila at Ingglés kay sa wikang Tagalog kaya't ni di ko tinitisod ang mg̃a katha dito, ng̃uni't masdán mo ang aking mg̃a nobelang Ingglés at Kastila ay hindi na mabilang.

Iyán ang mg̃a kaaway ng̃ bayan; pagka't silá ang pumápatáy sa kalulwá nitó. Dahil sa kayabang̃ang masabing sila'y nakaiintindí ng̃ wikang dayo, ay ipinagpápalít na, ang kaniláng dang̃ál....

¡Mg̃a kamánunulát! ¡Kahabághabág ang ating katayuan! ¡Sa lahát ng̃ sandali'y nakaumang sa ating mg̃a ulo ang tabák ni Damokles; nanunuláy tayo sa pang̃anib na guhit ng̃ mg̃a batás; kalaban natin ang mg̃a dayuhan at sampu ng̃ kalahi, ay kalaban pa rín!...

MABUTI KANG TAO NGUNI'T

Masama kang Kristiyano

—¿Bakit?

—¡Mangyari ay umáasa ka sa panghíhirám ng̃ bagong aklát! Mabuti kang tao, pagka't nabasa mo na halos lahát ng̃ nobela sa kahíhirám, ng̃uni't masama kang kristiyano, pagka't pinápatáy mo ang mg̃a kumatha at nagpalimbág at ayaw kang bumilí ng̃ iyó, gayóng pinagkagastahán nilá. ¿Saán mabubuhay ang kuto, kung hindi sa ulo?

—¡Kung ayaw kang magpahirám ay huwág! ¡Kay dami mong rekubeko! ¡Pag ikáw namán ang nanghirám sa akin, ay tatawagin kitá ng̃ TUSO, pagka't para mo ríng tinuso ang kuwartang ibinilí ko, na nabasa mo ang aking binayaran ng̃ di ka nagkagastá!...

Ganyán ang taltalan ng̃ dalawáng magkaibigan, kaya't ikáw na bumábasa, upang huwág tawaging TUSO ó MASAMANG KRISTIYANO, ay bumilí ká ng̃ mg̃a kasaysayang: "¡HALINA SA LAÑGIT!" ni Gat-Dusa: "¡SAWÍNG PAGASA!" ni Bb. Francisca Laurel; "¡DUWAG!" ni Gerardo Chanco: "LARAWAN ÑG PAGIROG" ni Simplicio Flores: "SA TABI ÑG BAÑGIN" ni José María Rivera; "¡IMBING KAPALARAN!" ni Angel de los Reyes; "TADHANA!" ni Democrita P. Antonio; "¡WALANG DIYÓS!" ni Honorato de Lara: "¡PARUSA ÑG DIYÓS!" ni Angel de los Reyes; "MGA ANAK-BUKID" ni Ros. Almario; "PAÑGARAP ÑG BUHAY" ni Simplicio Flores; "¡ENCHANG!" ni Honorato de Lara; at "¡KRISTONG MAGDARAYA!" ni Angel de los Reyes.

¿SINO ANG NATUMPÁK?

Kayó nga ang humatol

Si Petra at si Petring ay magkapatíd. Minsáng nalálapít ang Paskó, ay binigyán silá ng̃ kaniláng amá ng̃ muntíng halagá upang magugol sa dakilang araw. Si Petra ay ibinilí ang kanyáng bahagi ng̃ isáng hikaw, at si Petríng ay pawang babasahing tagalog ang pinakyáw.

Dumatál ang araw ng̃ paskó, at gaya ng̃ karaniwan, ay nagdalawán ang dating mag-kákaulayaw. Sa dampa ng̃ magkapatíd ay mayroón díng mg̃a panauhin. At ¿anó ang naisalubong ni Petra? ¿Naipagparang̃alan bá ang kanyáng hikaw? ¡Hindi! Subali't si Petríng ay naipagmalakí niyá ang kanyáng mg̃a aklát at tang̃ing nakápagsabing "Mamiyang hapon na kayó umuwi at tayo ay magbasá nitóng masasaráp na kasaysayang bagong labás ..."

Kayóng bumabasa nitó, ay inyóng hatulan kung sino ang natumpák: ang hiyás na nagagamit ng̃ isáng tao lamang ó ang aklát na pakíkinabang̃an ng̃ marami ang lalong mahalagá, Kauntíng pagkukuro ang inyóng papaghariin. Tutupín ninyó ang inyóng mg̃a puso at siyáng magsasabing: mahalagáng pagaari ang mg̃a aklat kay sa hiyás na nawawala.

Sa tahanan ng̃ isáng matalino, ay aklát ang matátagpuan; ng̃uni't sa tahanan ng̃ isáng mangmáng ay pawáng hiyás ang palamuti. Dahil doo'y magipon kayó ng̃ mg̃a babasahing tagalog upang mapabilang kayó sa mg̃a pantás.

SA KINAÚUKULAN

¡Maaliwalas ang daan ko!

Suriin natin ang ugali ng̃ umanó'y mg̃a bantóg at pahám na manúnulát. Ayaw siláng makariníg na mayroóng makata; ayáw siláng makakita na mayroong bagong kasaysayan, at pauulanin na nilá ang pula, lubha pa't isáng maliít ang sumulat. Sasabihing iyán ay mali, walang kabuluhan; at sayang lamang ang ipinagpalimbág. Palalo at pang̃ahás ang gumawa niyán, huwág na di masabing siyá ay autor.

¡Kaawaawang mg̃a manúnulát!

¡At silá daw ay mg̃a kawal sa pagpápalaganap ng̃ wikang tagalog! Kung sa habang panahón ay ganyán ang aasalin nilá, ay sumpa ng̃ bayan ang kaniláng maáantay. Sa kaniláng pakikipagkapwa ay doon lamang uusbóng ang pagmámalasakitan ng̃ mg̃a makatang pilipino, na, tang̃ing daan ng̃ ikátatanyág ng̃ masaráp na wika ni Balagtás.

Kung sa akin silá hahadláng ay itutulak ko silá ng̃ dalawáng kamáy at bubulyawán kong: ¡Maaliwalas ang daan ko! ¡Nakikita ko ang aking nilálakaran! ¡Tanglawán ninyó ang inyóng landasin at di ko kailang̃an ang inyóng ilaw! ¡Manipís mán ang aming mg̃a katha ay piniga namáng tunay sa aming sariling isipan at di naming ninakaw sa isipan ng̃ mg̃a makatang kastila, ingglés, pransés, at ibá pá! ¡Mura mán ang aming mg̃a aklát ay madali namáng maubos at di ináamag sa mg̃a aklatan!

PANG̃UNANG SALITA

Ang munti kong kaya at maiklíng pagkukuro ay minarapat ng̃ mahál kong kaibigang Angel de los Reyes na magbigáy ng̃ Pang̃unang Salita dito, sa kanyáng bagong aklát na maliit, na noóng araw ay napalathala na sa páhayagang "ANG DEMOCRACIA;" at kung bagamán tinawag ko ng̃ayon ng̃ bagong aklát ay sapagka't ng̃ayón lamang naipalimbág at di na paputól-putól.

Walang alinlang̃an akóng nayag sa hilíng ng̃ aking kaibigan, nang̃iti ako ng̃ lihim ng̃ ito'y sabihin niyá, at naibulong ko sa sarili na siya'y sadyang matalino sapagka't totoóng maalám na magbagay-bagay: nababatid niyáng sa isáng maiklíng aklát, ay isá namáng maiklíng isip na lamang ang dapat mag-ukol ng̃ mg̃a palagay at paghahaka. At dahil diyán, ay sisimulán ko ayon sa makákaya, ang paglalahad ng̃ aywán kung tumpák na aking mg̃a pagkukuro tungkól sa kanyang katháng itó.

Sa ganáng akin, ang mátutunghayán ng̃ayón ng̃ mg̃a mambabasa ay isáng aklát na mainam, isang aklát na dapat bigyán ng̃ papuri, hindi dahil sa itó'y nakáwiwili lamang basahin kundi alang-alang pá sa wagás at maníngníng na damdamin ng̃ kumatha: ang maalab niyáng nasang ang dukha ay igalang at masugpu ang ugaling hanggáng ng̃ayon ay umiiral pa sa ibá, at kung minsán ay sa dukha rín, na inuuna ang salapi bago ang lahát; minámahál na higít sa puri, sa dang̃al, sa katungkulan at wastong ugali.

Ganyáng-ganyán ang asal na makikita natin sa mag-amá ni Tuníng sa Kasaysayang itó, na bagamán mahirap ang búhay, nang mahulí ay ayaw na silá sa kapwa nilá mahirap at ang ibig ay ang mayaman, dahil sa may nakápang̃ibig lamang na isang masalapi kay Tuníng at ito'y si Ruperto. At ang kasuklám-suklám na nagíng bung̃a ng̃ kasabikáng itó sa pilak ay ang pagkatapon ng̃ anák ni Osong, ang binatang unang inibig ni Tuníng, pinaglagakan ng̃ boo niyáng pagkábabai at hanggáng sa nagbung̃a pa ng̃a. Datapwa't kay Tuníng, ay nagíng bula ang salitang puri at katapatan sa haráp ng̃ yaman ni Ruperto, kayá't dito siyá napakasál sa wakás, gayóng si Osong ay di namán tumatanggi sa pagtupád ng̃ kanyáng tapát na pang̃akó at wagás ná pagibig.

Si Osong na parang sinasakal ng̃ mg̃a daliring bakal ay hindi nakatiis at nang araw ng̃ pagkakasál ay nagdamít-pulubing naparoón sa bahay ng̃ kasayahan nilá Tuníng at ni Ruperto na dalá ang larawan ng̃ kanyáng bunsóng na sagíp sá ilog, at nang makita ni Tuníng na yaón ang kanyáng anák ay hinimatáy na bigla, bago humingí ng̃ tawad kay Osong at hanggáng sa nalagót ang hining̃á. Samakatwíd ay oo't nagsisi ng̃á si Tuníng kayá't huming̃í pa ng̃ tawad sa pinagtaksilán niyáng binata, subali't dí dahil dito'y hindí siyá matatawag na babaing salawahan at tampalasan lalo pa't isasagunita ang pagkákatapon sa tunay na dugó ng̃ kanyáng pusó.

Kung ang gayóng ginawá ng̃ babaing ito'y oo't napatatawád ng̃ Diyós, sa mg̃a tagá-lupa'y waláng makapagpapatawad marahil.

Sa haráp ng̃ ganyáng paglálarawan ng̃ kaibigan ko, ay labis niyáng ipinakilala ang lubós na kabagsikán ng̃ salapí na waláng dí naituturó sa tao, pati ng̃ lalóng kasamasamaan.

Subali't ¿ang hang̃ád kayá ng̃ mahál kong kaibigan sa paglalarawang itó ng̃ nakáririmarim na ugalí ay upang pulutin namán itó ng̃ mg̃a mambabasa?

Kayóng tumútungháy ng̃ayón ang makásasagót, at kayó rin namán ang dapat makábatid sa túnay na layon ng̃ ¡NASAWING PAGASA!

Gayon man ay sasagot din ako ng̃ para sa akin.

Ang mithí ng̃ aklát na itó ay walá ng̃áng ibá sa warí ko, kundí ang turuan ang mg̃a dukhá sa pagpapakárang̃al sa kaniláng sarili, sapagkát kung ang mg̃a dukhá'y marang̃ál, kung ang lahát ng̃ dukha'y hindi nagbibili ng̃ puri ni napaaalipin sa salapí, ang mg̃a mayáyaman ay hindí maaaring magpákatayog-tayog na para ng̃ madalás nating mapánoód ng̃ayón.

Ang isinasamá ng̃ mg̃a mayayaman ay na sa mahihirap, at ang isinasamá ng̃ isáng pamahaláan ay na sa pinamamahaláan dín. Iyán ang mg̃a katótohanang kailán má'y dí magkakabula at dapat dasalín ng̃ bawá't tao; katótohanang aywán kung kanino ko unang nadiníg o nabasa at ng̃ayo'y inankín ko na tulóy pagka't nakilala kong tapát.

Kayá ng̃a, mg̃a mambabasa, upang makinabang ang kumathá nitóng ¡NASAWING PAGASA! sa kanyang mg̃a ginugol na pagod sa pagsulat ng̃ kasaysayang itó ay pagaralan sana ang huwág magbilí ng̃ puri at isagunitang na sa kupurihán ang tunay na halagá ng̃ tao at wala sa kayamanan.

Kung magkakagayón, siyá at akó'y maghahandóg sa inyó ng̃ masaganang pasalamat, palibhasá'y siyáng túnay na adhiká ng̃ tapát kong katoto.

Amado Jacinto.

Malabón, Rizal, 1912.

Dahil sa kagahulán sa panahón at dahil sa kakulag̃an pa sa ng̃ayón ng̃ mg̃a gagamitin, ay hindi nasunód ang mg̃a tuldík na nasa orihinál.

¡Nasawing Pagasa!

I

Mapangláw ang lahát, ang gabí'y tahimik

at ang buwán noóng dapat nang sumilip,

nagtatago pa rí't

sa sangkatauhan ay nagmámasung̃it

bitui'y gayón dín at nakíkiwang̃is.

Ni isáng himutók walang mapakinggáng

sukat gumambala sa katahimikan;

¡oh, ang aking lahi!...

payapangpayapa sa kanyáng hihigán

habang nawíwili ang mg̃a kalaban.

Huni ng̃ kuliglíg, tinig mán ng̃ ibon

ay kapanglawan dín, dinadalit noón;

mg̃a makata mán,

siyáng tinutula ng̃ sandalíng yaón

ang sung̃it ng̃ pangláw, lagáy ng̃ panahón.

Anó pa't ang lahát ay yapús ng̃ lumbáy

hihip mán ng̃ hang̃in, mandi'y palaypalay;

habagat má'y salát

at pawáng dalita, ang balitang tagláy

na kung pakikinggán ay taghóy na ¡ay!... ¡ay!...

Subali't sa isáng maralitang dampa

sa bayang Malabóng saksí ng̃ pagtula:

nagáalimpuyó,

ang lugód, ang sayá, ang galák, ang tuwa

sa piling ng̃a noóng dalawáng nunumpa.

Itó ay si Tuníng na piling alindóg

kapiling ng̃ kanyáng tang̃íng iníirog,

pang̃ala'y si Osong

na lipi ng̃ dukha't di lahing matayog

at binatang Udyóng na ulilang lubós.

Payapa ng̃á silá, sa pagkákaupo

siyáng ináani; galák ng̃ pagsuyo,

pinagúusapan,

ang ikárarangál ng̃ kaniláng puso

na ganitóng saád nang minsáng mahinto:

«Kay damot mo namán,» kay Osong na sabi,

«isáng halík lamang, itulot mo kasi,

nang ako'y maalíw

at nang magkaroón ng̃ isá pang saksí!...»

«¡Ayáw ko! ¡ayáw ko!...» kay Tuníng na tanggí.

«¡Halina irog ko!» «¡Ayaw ko! ¡ayaw ko!...»

«¿Diyata't ayaw ka?» «¡Talagáng totoó!»

«¡Halina! ¡halina!

¡isáng halík lamang!...» «¡Kay ulitulit mo!»

«¡Isáng halík lamang!...» «¡Tawad ko sa iyó!»

«¡Ah! at iyán bagá, ang lagi mong turing

na lubháng dalisay pagibig sa akin ...

¡Ikáw ang bahala!...

kung natuto akóng sa iyó'y gumiliw

magisá sa dusa'y matútutuhan din ...»

«¡Nagtampó na namán!...» «¿Sino bagáng puso

ang makababatá ng̃ asal mong liko?»

«¡Huwag kang magalit!

ang ginagawa ko, ay mg̃a pagsuyo ...»

«Pagsuyo sa iyó; sa aki'y panghapo ...

Ikáw ang bahala, ako'y mapagtiís

at ipatay mo mán ang lahát ng̃ sákit

ay tatanggapín ko;

ng̃uni't ang hiyain, ang isáng ninibig

libong kamataya'y labis pa ng̃ tamís ...»

«¿Hiniya ba kitá? ¡Di ko ginagawa!...»

«¿Ginaganáp ng̃ayó'y di bagá paghiya?»

«Hindi, aking giliw,

at ang aking puri ang nagugunita

na baka kung ...» «¿Kulang bang tiwala?»

«Di lamang sa gayón,» «¿Sa anó pang bagay?»

«Katungkulan naming maging̃at na túnay,

at ang unang halík,

ang katimbang noó'y sampu nitóng buhay

sa pagka't daig pa, ang gawáng pakasál.

¿Hindi bagá Osong?» «Tapát ang turing mo,

at ang pagkakasál ay pakitang tao;

subali't ang halík,

saksíng akin ikáw, at akó ay iyó,

kaya itulot na; halina irog ko ...»

Iláng pang «¡Ayaw ko!» at iláng «¡Halina!»

bago pinagusap ang labing dalawá;

tumunóg ang halík;

nilimot na yatang silá'y may hining̃á

na dapat malagót sa daratning dusa.

Hayán ng̃a ang tuwang nag̃hari sa puso

ng̃ dalawáng yaóng isá sa pagsuyo,

kaya ang paalam

ng̃ ating binatang anaki ay biro:

«¡Sarili na kitá, búhay má'y mapugto!...»

II

Nang isáng umaga'y sa pangpang ng̃ ilog

ay may nakaupóng binatang malungkót:

itó ay si Osong;

kanyáng inaalíw ang dusa ng̃ loób

sa pagkákawalay kay Tuníng na irog.

At ang naglalaro sa kanyáng isipa'y

ang dilág ni Tuníng na gayón na lamang,

minsáng mapadagok;

minsáng mapang̃iti at ipinagsaysay:

«¡Oh, anóng gandá mó, aking paraluman!...»

Subali't nabigláng nabakás ang lungkót

sa masayáng mukháng nagulap ng̃ lubós:

«¡Ay, palad na sawi!...

¡Oh, buhay ng̃ dukha!...» sunód na himutók,

«sa dusa ni Tuníng, ikáw ang managot ...

Kung akó'y mayama't sagana sa pilak

tatanuran siyá sa baníg ng̃ hirap,

hanggáng sa sumilang

ng̃ lubháng hinahon ang unang bulaklák

ng̃ aming pagsintáng dalisay at wagás....

¡Ay, Tuníng kong irog, di ko kasalanan

na sa iyóng dusa'y di ka madamayan;

ang karukhaan ko,

ang dapat sisihi't dapat managutan

at oh, anóng sakláp, dustáng kapalaran ...»

Sandalíng tumigil at kanyáng námalas

ang dalawáng ibong naba sa bayabas,

na sabáy umawit;

yaóng kanyáng dibdib ay halos mawalat

sa pananaghili sa ibong mapalad.

Saká nang magsiping ng̃ lubháng payapa

mg̃a titig niyá'y di tumagál yata't

mulíng naghinagpís:

«Mapalad pa siláng may ganáp na laya

at hindi gaya kong may sumásansala ...

At kahi't mán silá'y walang pagaari

ginapas namá'y pawáng luwalhati;

dí gaya ng̃ taong

ang binabaníg má'y maraming salapi

ay lumuluha rin ng̃ dusa't pighati.

At ¿anó ang yamang sadyang hinahanap

sa akin ng̃ amá ni Tuníng kong liyág?

¡isáng talinhaga!

at di niya talos: sa Sangmaliwanag

ang puri ng̃ tao, ang mahál sa lahát.

Hangád niya'y pilak, kahi't mang̃ulimlim

ang dang̃ál ni Tuníng na sinta ko't giliw;

wala sa gunitang

lalong mahalagá sa yaman mang alín

ang dang̃ál ng̃ tao kung lubháng maningning.

¡Oh, taksíl na pita sa dang̃ál at yaman,

ang nililikha mo'y laksang kamatayan;

kung hindi sa iyó,

disi'y kapiling ko si Tuníng ng̃ buhay

at kasalosalo sa pinggán ng̃ lumbay!...

¡Oh, buhay ng̃ buhay, Tuníng ko at lugód...

na sa karukhaan, ang sukal ng̃ loób

na ating sinapit;

libong kamataya'y masaráp pa irog

huwág lang mariníg ang iyóng himutók!...

Palasóng may lason ang nakákaanyo

ng̃ dusang sa dibdib ng̃ayó'y pumapako,

tuwing mabúbuklát

sa aklát ng̃ isip ang pagkasiphayo

ng̃ banál na layong núnukál sa puso.

At magmulá rito'y aking nakikita

sa baníg ng̃ hirap ay nagiisa ka;

waláng dumadamay,

at kung pumapasok ang mahál mong amá

sa iyóng pagdaíng ang tumbás ay mura.

Naririníg ko ring kanyáng inuulit

ang pagalipusta sa palad kong amís:

¡sa aba ng̃ dukha!...

at nananariwa sa puso ko't dibdíb

ang pagtabóy niyáng kapaita'y labis.

At námamalas ko, ang lubháng masakláp,

luhang mapapaít sa matá mo liyág,

di anóng gagawín

sa itó ay utos ng̃ masamáng palad

pawang pagtitiís ang gawíng kalasag.

Ibalita lamang sa tapát mong giliw

kung makaraan ká, sa gabíng madilím,

upang matalós ko

kung ano ang bung̃a ng̃ pagsinta natin

at kahi't malayo'y kapalaran ko rin.

At kung napapako ikaw sa dalita

higit pa sa riyan, itong umaaba

sa tapat kong puso,

at ang bawa't patak ng̃ perlas mong luha

ay timbang ng̃ buhay kung manaw sa lupa.

Dito napahinto't kanyang napanood

yaong isang kaban na tang̃ay ng̃ agos,

at pinagsikapang

iyahon sa pangpang ng̃ upang matalos

na baka may lihim doong natutulos.

At ¡oh, anong gitla nang kanyang mamasdan

na bangkay ng̃ isáng bagong kasisilang!...

tumang̃is ang puso;

nagluksa ang dibdib at ipinagsaysay

na: «¡Baka ng̃a itó, ang anak kong hirang!»

Kanyang ikinubli doon sa pangpang̃in,

pumasok ng̃ bayang may ing̃at na lihim

at nakibalita;

sa tinanongtanong ay kanyang nalining

na ¡itinapon ng̃a ang anak ni Tuning!...

Lalong nagibayo, lagablab ng̃ poot,

ang daing at sumpa'y di malagotlagot

«¡Inang walang puso,

Tuning na nagtaksil sa anak ng̃ irog

dapat kang mamatay, dapat kang matapos!

Diyata't masarap sa puso'y matamis

anak mo'y pataying sa ilog ihagis,

maturan na lamang

ikaw ay dalagang may puring malinis,

nang upang giliwin ng̃ bagong ninibig.....

¡Oh, taksil na sinta! ¡pusong magdaraya!

¡oh, hang̃ad sa yaman! ¡inang walang awa!

pananagutan mo,

sa harap ng̃ Diyos ang masamang gawa't

may araw din naman kaming mabababa!....»

At kanyang hinagkan ang bangkay ng̃ bunso

kasunod ang patak ng̃ luhang natulo,

«¡Oh, sawi kong supling!....

¡di ko kasalanan ang pagkasiphayo

managot ang iyong inang walang puso!...»

At kanyang kinalong ng̃ hanggang sa bayan

upang ipakuha ng̃ isang larawan;

subali't ang loob

ay di mapanatag kahi't bahagya man;

ang daing at sumpa'y walang katapusan....

III

Sa ilog ding yaon na kinasagipan

ni Osong ng̃ kanyang bunsong minamahal,

ang magamang Tuning

minsan ay nagaliw sa masayang pangpang

na siyang sumaksi sa lihim ng̃ buhay.

«Talusin mo irog» ang turing ng̃ ama,

«sa panukala ko, kung hindi nayag ka,

disin hanggang ng̃ayo'y

lumalagok ka pa ng̃ luha ng̃ dusa

at di lumalasap ng̃ mg̃a ginhawa.

¿At di mo ba tantong sa buhay na ito:

salapi, salapi, ang Diyos ng̃ tao?

¿Bakit ka iibig

sa hang̃al na Osong na dukhang totoó

gayong may mayamang iirog sa iyó?»

«¡Ama ko! ¡ama ko!» ang saad ni Tuning,

«¡kay inam ng̃a pala ng̃ inisip natin!

salamat Diyos ko

at ang mayayamang ninibig sa akin

ay hindi natalos ang nangyaring lihim ...»

«¡Talaga! ¡talaga» ang sa amang tugon,

«daig ang nagtiyap ng̃ pagkakataon,

¿at aling pang̃ahas

dilang sinung̃aling magsasabi ng̃ayong

ikaw ay naglaho sa tangkay kahapon?

Para din ng̃ dati ang tindig mo't bikas,

katutubong ganda'y lalo pang tumingkad;

pagmasdan mo iyang

halamang nilikha ng̃ Hari ng̃ lahat,

pawang yumuyuko sa taglay mong dilag.

Sa mabining agos ikaw ay makinig

may ibinubulong na masayang awit,

saksi ng̃ paghang̃a

sa iyong himalang inimbot na dikit

na waring pinilas sa ganda ng̃ lang̃it.

Ng̃uni't ¡anong saklap sa puso ko't buhay

ang kataasan mo kung iyaagapay

sa piling ni Osong!

¡masarap pang ako ay magpatiwakal!

¡oh, Tuning! ¡oh, Tuning!» at siya'y papanaw.

Pinigil ng̃ bunso: «Amang pinopoon,

ako'y kaayon mo sa dakilang layon,

at isinusumpang

lilimutin ko na ang hang̃al na Osong

at ako'y dalaga na naman sa ng̃ayon ...»

Sila ay nagyakap at siyang tumunong

ang halik ng̃ ama, at halik ng̃ irog;

sigabo ng̃ tuwa

ay hindi magkasyang sa puso manulos

kaya't napatabi, ang panglaw, ang lungkot ...

¡Saka magkaakbay silang nagsilakad

sa dukhang tahana'y nagtuloy umakyat;

mahiwagang ilog

na nilisan nila'y bago humalakhak

na waring inuyam ang nangyaring usap.

IV

Bagong namimitak sa kasilang̃anan

liwayway ng̃ araw, batbat ng̃ katwaan,

yaong mg̃a ama

nagsisikilos na't nang̃agtutulinan

sa pagtuklas noong pangtawid sa buhay.

Sa gitna ng̃ parang namá'y namukadkad

ang hinirang bang̃ong magandang bulaklak

at isinusuob

sa gintong liwayway ng̃ bagong ninikat

nagsasayang araw sa bayan kong liyag.

Ang napanaginip ng̃ mg̃a bayani

na tadhanang araw sa lahi kong api,

wari'y sumisilang

ng̃ sandaling yaong lahát ay nagwagi

at pawang naawit ng̃ mg̃a pagkasi.

Sampung mg̃a ibong payapang magdamág

ay iniyunat na ang kaniláng pakpák;

sandalíng dumalit

bilang isang bati sa nagharíng galák

na sinasayawan ng̃ palundaglundag.

Tinig ng̃ bating̃aw ay sa Konsepsiyón

noó'y nagbalita na may kasal doón;

sa bibig ng̃ madla

narinig ng̃ lahat ang kasál na yaón

di iba't kay Tuníng na lang̃it ni Osong.

Ng̃uni't ¿sino kaya ang lubhang mapalad

na makikisumpa sa dambanang harap?

at ¿si Osong kaya?

¡oh, hinding hindi ng̃a't isang taong pantas

na kinasilawan sa bunton ng̃ pilak!...

Ito'y si Ruperto na tukod ng̃ yaman

kung kaya nasilaw si Tuning na hirang;

kanyang kinalakal

pagibig at buhay; puri at katawan

na sampu ng̃ ama'y nakiayon naman.

Wala ng̃a sa isip ng̃ sandaling yaon

ang pinang̃akuang binatang si Osong

at kahi't bahagya

wala sa gunita ang nasawing sanggol

na tunay mang anak ay ipinatapon.

¡Inang walang awa, pusong salawahan

sa tunay mong supling di ka na nahambal!.....

¡mg̃a kulang palad!...

¡oh ang nililikha niyang kayamanan!

at ¡oh, ang babai, kung siyang masilaw!...

Huwag nang ling̃uni't bayaang tumang̃is

ang pusong dinaya ng̃ Oong matamis,

mahalin mo lamang

ang naging bulaklak ng̃ iyong pagibig

at dakila ka rin sa matang nagmasid.

Sa pagka't ang inang walang pagmamahal

sa tunay na supling na sa puso'y nukal,

daig pa ang hayop,

na lubhang malupit, marung̃is ang asal

ng̃uni't kung sa anák ay handog ang buhay.

At makalilibong masarap sa malas

ang isang dalagang sa tangkay nagulap

di gaya ng̃ isáng

babaing magtapon sa ilog ng̃ anak

bukod sa may dung̃is, sumpaan ng̃ lahat ...

Subali't ang lahat, di man sumagimsim

sa diwa at puso ng̃ magandang Tuning,

natang̃ing nagdiwang

sa kanyang isipang naglayag sa aliw

na «siya'y yayaman kay Rupertong piling.»

Sampu ni Ruperto'y di kaya ang lugod

sa pagka't kakamtan ang aliw ng̃ loob;

boong pananalig:

ang kanyang si Tuning ay piling alindog

at wala pang dung̃is sa ng̃alang pagirog.

Kapwa may ligaya ang magkasingpalad;

dalaga'y sa kintab at tunog ng̃ pilak,

at ang isa nama'y

sa boong pagasang ang ligayang hang̃ad,

sarilingsarili't ang pagsinta'y tapat ...

Kasiyahang lubos ang siyang umawit

sa puso ng̃a nilang hindi matahimik;

sa boong lansang̃an,

pinahang̃a nila, bawa't makamasid

ng̃ pagtatagumpay noong si pagibig.

Kapag salapi ng̃a ang siyang nagutos

ay payayanigin itong sangsinukob,

at sa pagka't kasal

ng̃ isang Rupertong sa yaman ay bantog

kung kaya ang handa'y di masayodsayod.

Papanhikang bahay ay sakdal ng̃ dilag

at sa palamuti'y natatang̃ing agad;

palibhasa'y yaman,

ang siyang naghari, ang siyang nagatas

kaya nagigitla panauhing lahat.

Lalo ng̃ dumating yaong bagong kasal

hiyas na ginamit sa yaman ay sakdal;

«¡Maligayang bati!»

salubong ng̃ lahat ng̃ sa puso'y nukal

bago nagsidulog sa isang agahan.

Sa pagsalosalo ay nakikisaliw

tinig ng̃ musikong gumagara mandin

sa mg̃a bulaklak,

ng̃ bayang Malabong noo'y nagliwaliw

na wari'y nagtipang magsabog ng̃ aliw.

At naging parayso ng̃ ligaya't lugod

pagsasalong yaon ng̃ mg̃a alindog;

na sinamantala

noong makikisig pusong umiirog

mg̃a paroparong mababa't matayog.

Ang maamong titig, ang mariing sulyap,

panibughong ng̃iti, kilos na banayad,

ng̃ sandaling yaon

wari'y umuulang palasong matalas

na di sumasala sa puso ng̃ liyag.

Anhin mang lasapin ang mayamang handa

di gaya ng̃ dilag ng̃ mg̃a hiwaga;

iyang mapamihag

kaligaligayang maningning na tala

sa lang̃it ng̃ bayang luoy sa pagluha.

Lalo na ang dikit ng̃ magandang Tuning

namamaibabaw sa madlang kapiling,

at nakikibagay

sa kislap ng̃ hiyas na lubhang maningning

kaya si Ruperto'y nagmamalaki rin.

At halos ang puso sa tuwa'y umidlip

at busog na busog kanyang mg̃a titig,

ni ang panauhin,

sampung kinakain ay wala sa isip

at walang nalabi kundi ang pagibig,

Hanggang sa matapos, agahang masarap

ay walang naghari kundi pawang galak

at sila'y pumasok;

ang isang matanda sa lupa'y tumawag:

«¡Sa isang naaba'y magdamot ng̃ habag!...»

Ang ama ni Tuning pagdaka'y nagng̃itng̃it

«¡Palayasin ninyo, matandang marung̃is,

nang di mangrimarim,

mg̃a panauhin sadyang nakisanib

sa kaligayahan na dulot ng̃ lang̃it!....»

Tugon ng̃ matanda: «Kung ako'y mayaman

ay hindi ganito yaring kalagayan,

gulanit na damit

di ko isusuot: ako'y masusuklam

ng̃uni't pagka't wala'y inyong pagtiisan.

At kung kaya lamang ako'y naparito

iyang bagong kasal ay babatiin ko

naging sumbat nama'y

«¡Huwag kang umakyat at maraming tao

na nakahihiya ang abang lagay mo!....»

«Di ikahihiya aking kasalatan

huwag lang sabihin na sakim sa yaman

sa pagka't ang dukha

ay di alang̃anin sa harap nino man

at isa ring anak ng̃ poong Maykapal.

At sa mundo'y walang nalalagdang batas

sadyang nagbabawal sa pakikiharap,

ng̃ isang timawa't

kung ipang̃ing̃imi ang mukhang mahirap

ang sabik sa yama'y lalong nararapat.

Kaya itulot nang ako'y makapasok

maligayang bati'y aking ihahandog

sa mg̃a mapalad,

ng̃ayo'y nagsisumpa sa harap ng̃ Diyos ...»

«¡Tuloy na ng̃a kayo!....» maasim na alok.

Baga man masaklap sa puso at dibdib

doo'y patuluyin, matandang marung̃is,

ang ama ni Tuning

ay namayapa na't nakiayong tikis

pagka't sumusugat ang bawa't isulit.

Ipinang̃ang̃ambang baka pa lumala

pagbabang̃on puri ng̃ abang matanda

na di dumadaplis

ang bawa't ituring sadyang tumatama

sa ama ni Tuning, sa mayamang mukha.

Kaya't ang matanda nang di tumitinag

sa pagkakatayo'y nilapitan agad;

«Tayo na po kayo;

magtuloy po sila't kusang makigalak

sa dakilang araw ng̃ pagisang palad....»

At nagtuloy na ng̃a ng̃ puspos na galang

yaong bagong kasal, minatamataan;

mana'y may dinukot,

sa loob ng̃ damit na isang larawan

at anya'y «¡Oh, Tuning, tanggapin mo laman!..»

Pagdaka kay Tuning, pumulas ang luha,

mukha ay naglaho, nagapos ang dila;

si Ruperto nama'y

di rin nakakibo at napipi rin ng̃a

at ang kaing̃aya'y biglang namayapa.

Ng̃uni't ang matandang ama ng̃ babai

ay naglakas loob at ipinagsabi:

«¿Ano po ang dala

at isang larawan ng̃ batang lalaki

na siyang sa lahat ay nakapipipi?»

Tugon ng̃ pulubi'y «Inyo pong kilanlin

at ito ay isang kamaganak mo rin ...»

yaong bagong kasal,

di na nakabata't inagaw nang tambing;

«¡Ito ang anak ko, at tunay na supling!...»

Tuloy hinimatay; luhang mapapait

ang sa kanyang pisng̃i, pagdaka'y dumilig;

lahat ay nagulo't

nang mahimasmasan, mata'y itinirik:

«¡Patawad Osong ko, sa nagawang lihis!...

Sa laot ng̃ dusa, ako'y ipinadpad

ng̃ lubhang marung̃is at masamang palad;

nagtaksil ng̃a ako't

inang nagmalupit sa tunay na anak

subalit sa ng̃ayo'y ¡¡patawad!! ¡¡patawad!!»

At untiunti nang, nalagot ang hing̃a

at noong maburol sumugod ang ama:

«¡Ikaw na pang̃ahas,

pulubing naghayag ng̃ lihim at dusa

dapat kang mamatay! ¡uutasin kita!...»

Ng̃uni't ang pulubi'y umurong sandali;

hinubad ang damit at noon nawari,

na siya'y si Osong

¡laking pagkamangha; lahat ay nang̃imi

at yaon ang giliw ng̃ babaing sawi!

«¡Ikaw na matanda na sakim sa yaman,

uhaw sa tungkulin at sabik sa dang̃al,

na nang̃ang̃alakal

ng̃ puri ng̃ supling ang dapat mamatay

at di akong dukhang inyong inagawan!...»

At saka umakmang tarakan ang puso

noong lilong amang masakim sa ginto;

subali't ang lahat

pagdaka'y umawat, pagdaka'y bumuno

hanggang maibaba't naglapat ng̃ pinto.

Ng̃uni't ¿si Ruperto'y saan naparoon?

at ¿bakit nawala sa sakunang yaon?

¡walang makaalam!

palibhasa'y lihim na tumakas doong

umilag marahil sa ng̃itng̃it ni Osong.

At doon natapos yaong kaguluhan

na noong umaga'y isang kasayahan;

sa bibig ng̃ madla,

pagpuri't pagkutya, pagbunyi't paguyam

ang namumulaklak na lipatlipatan.

Hanggang sa lansang̃an, noo'y sumabog na

balitang masaklap, mapait na bung̃a

ng̃ hang̃ad sa yaman;

ibang makamatyag lihim na tatawa

bago tutuguning «¡Nasawing Pagasa!»

¡Oh, mg̃a magulang na silaw sa pilak

na nang̃ang̃alakal ng̃ puri ng̃ anak,

mang̃agnilay sana,

bago magsisubo sa guhit ng̃ palad

at baka madapa sa gitna ng̃ landas!...

¡Oh, mg̃a babaing masakim sa yaman

pagibig at puri ay niyuyurakan,

bumalikwas kayo't

inyo nang baguhin ang kinahiligan

upang makailag sa kasakunaan!...

At tuloy tantoing masarap pang tikis

ang pang̃alang dukha o anak ng̃ pawis

kay sa sa mayaman,

kung pinupulaan ng̃ bala na't bibig

na nakatatalos ng̃ lihim ng̃ dibdib.

V

Nang kinabukasan at gabing madilim

sa isang libing̃a'y naglalamay mandin,

yaong si Ruperto;

sa kinalagakan ng̃ bangkay ni Tuning

doon nakaluhod ng̃ lubhang taimtim.

Ang kapayaang naghahari doon

ay ginagambala ng̃ kanyang pagtaghoy:

«¡Ay, sawi kong palad!...»

wikang naghinagpis saka idinugtong

«¡buhay ng̃ buhay ko, patawad oh, poon!...»

At bago tumayong yumakap sa kurus,

luhang mapapait sa mata'y nanagos,

matimyas na halik

kanyang iginawad saka naghimutok

«¡Tuning ng̃ buhay ko, tanggapin mo irog!...

Iyan ay sagisag ng̃ aking pagibig

at nariyan ka man sa bayang tahimik

ay di nililimot

at sa bawa't tibok ng̃ puso sa dibdib

pang̃alan mo lamang, siyang nasasambit.....»

Mana'y napailag naganyong bayani,

lumayo sa kurus at ipinagsabi:

«¡Pusong magdaraya!...

¡papatayin kita! ¡hayo na't magsisi!...

¡kulang palad ka ng̃a, nasawing babai!...»

Sandaling tumigil at tumawatawa,

«¡Aba si Tuning ko, kay ganda mo pala!...»

sa harap ng̃ kurus

ay muling lumuhog at humalik siya

«¡Tanggapin mo irog at lambing ng̃ sinta!...»

Anaki'y napasong biglang itinulak

ng̃ kurus na yaon noong kulang palad

«¡Abá si Tuning ko!...

at nagtatampo na, sa aking pagliyag ...

¡ha!... ¡ha!... ¡ha!... ¡ay kahabaghabag!...

Hayo na, hayo na, gapasin ang lugod

naito ang yaman, kandung̃in mo irog;

¡aba't ng̃uming̃iti!...

¡pusong magdaraya, salawahang loob,

papatayin kita, dapat kang matapos!...

At kung ang gaya mo, ay pababayaang

lumawig sa mundo ng̃ dalita't lumbay

ay di malalagot,

ang mg̃a panaghoy, ang mg̃a sumpaan ...

¡aba si Tuning ko, nahihiya naman!...

Ng̃uni't huwag Tuning, huwag kang tumañgis,

ang pagsisisi mo'y aking naririnig;

datapwa't irog ko,

umahon ka rito't ako ay hahalik

sa mg̃a pisng̃i mong sakdalan ng̃ dikit ...

¿Di ka makalabás? sandaling magantay

at babawasan ko ang tabon ng̃ hukay.»

Lumapit sa kurus,

tinutop ang noong wari'y nagninilay

tuloy na binunot ang tanda ng̃ patay.

«Kaunti na lamang, Tuning ng̃ buhay ko,

huwag kang mainip at makakamtan mo;

mithing kayamanan,

aking hahawiin ang tabon sa iyo ...»

at nagkukutkot ng̃ang anaki ay aso.

Sa dulong silang̃an nama'y namanaag

masayang liwayway ng̃ araw ng̃ bukas,

doon sa libing̃an

ay siyang pagpasok noong kulang palad

binatang si Osong, sawi sa pagliyag.

Kanyang aaliwin ang dusa ng̃ loob

dahil sa pagasang sinawi ng̃ lungkot;

sa boong magdamag,

ay di mang nagalay ng̃ munting pagtulog

kung di pawang sakit, dalita't himutok.

Subali't nabiglang natigil sa landas

abang si Ruperto'y nang kanyang mamalas

na nagkukukutkot

doon sa libing̃an noong kulang palad

kasaliw sa hibik ang luhang nanatak.

Ng̃uni't di napigil, sigabo ng̃ poot,

patakbong lumapit sa nagkukukutkot;

«¿Sino kang pang̃ahas,

lilong gagambala, kay Tuning kong irog?

na namamayapa sa kanyang pagtulog?...»

Tugon ng̃ Rupertong wikang tumatang̃is

«¡Ay Tuning!... ¡ay Tuning! ¡maawa ka lang̃it!...»

at tuloy lumuhod,

sa harap ni Osong at siya'y humalik

kasabay ng̃ yakap na lubhang mahigpit.

Ang poot ni Osong, lalong naglagablab

kanyang iniwaksi, ang pagkakayakap;

abang si Ruperto,

sa maruming lupa'y nasubasob agad

at napahandusay sa libing ng̃ liyag.

Sinakyan ni Osong; pinigil sa batok

at ang sundang niya'y madaling binunot,

bago iniyakmang

«¡Papatayin kita!... ¡dapat kang matapos

nang makilala mo kung sino ang Diyos!...

¿At bakit nang̃ahas dito sa libing̃an?

¿bakit huhukayin ang sinta ng̃ buhay?

¡pusong walang bait!

kahi't anong sama, ng̃ taong sino man

kapagka namatay, dapat mong igalang..»

«¡Tuning ko! ¡Tuning ko!» ang nagiging tugon

«¡oh, anong lupit mo, kay lakas mo ng̃ayon!.»

tinablan ng̃ sindak,

ang ating binatang may ng̃itng̃it na Osong,

at ang yapus niya'y ¡tunay palang ulol!

Tumang̃is ang puso, nagluksa ang dibdib,

sisi, habag, hapis, sa kanya'y naniig,

kaya't ibinang̃on;

«¡Diyos ko! ¡Diyos ko! ¡mahabaging lang̃it,

pawa na bang gabi, itong tinatawid!...

At bago niyakap, kaharap na baliw

«Sa aking inasal ako'y patawarin ...»

tumbas ni Ruperto

ay isang mataos, halik na mariin,

«¡Tuning ng̃ buhay ko, kay sarap mo giliw!...»

«¡Diyos ko! ¡Diyos ko!» ang hibik ng̃ Osong,

«¡pagkalupitlupit lakad ng̃ panahon!...»

at kanyang inakay

abang si Ruperto't wikang idinugtong

«¡Tayo na! ¡tayo na!...» at sila'y yumaon.

Habang lumalakad, dalawa'y nagsabay

na isinusumpa ang abang namatay:

«¡Oh, Tuning! ¡oh, Tuning!...

¡ikaw ng̃a ang sanhi ng̃ lahat ng̃ lumbay

ng̃ayo'y tinatawid nitong aming buhay!...

At pawa ng̃ gabing lubhang masusung̃it

na kasindaksindak, tanghalan ng̃ sakit,

ang siyang sa ng̃ayo'y

laging nilalayag ng̃ palad na amis,

ikaw, ikaw Tuning, ang dahil ng̃ hapis ...

Ng̃uni't masaklap man ang nasapit naming

laging naglalayag sa gabing madilim,

pumayapa lamang

ikaw sa tahimik, mapanglaw na libing

at sa amin yao'y kapalaran na rin ...»

At doon natapos, ang lahat ng̃ sumpa

doon din tumulo mapait na luha;

¡oh, kahabaghabag

na palad ni Tuning, babaing naaba

natang̃i ang lang̃it, siyang nagluluksa!...

¡Oh, taksil na pita sa dang̃al at yaman,

ang lahat ng̃ ito'y iyong kasalanan;

ang busabusin mo,

kahi't man umidlip doon sa libing̃an

sumpang sunodsunod, walang katapusan!...

Pagka't sa bayan mang sinilang̃an niya,

bawa't makabatid ay napapatawa

at tang̃i sa sumpa,

paghabag, pagiring ay isusunod pa:

¡Nasawing Pagasa!... ¡Nasawing Pagasa!...

WAKAS

¡Ang Diwa Mo!

Kasamang Angel!

Dahil sa pagkabasa ko ng iyong kathang ¡NASAWING PAGASA! na pangapat na buñga ng iyong panulat, sa pitak ng pahayagang ANG DEMOCRACIA ay natula ko ang sumusunod:

Nang ikaw ay di ko nakikilala pa't

Ang ilan mong katha ay aking mabasa,

Akala ko mandi'y isa kang poetang

May sapat ng̃ gulang at pagkabihasa.

Oo, akala ko, ikaw'y isa na rin

Sa mg̃a kilalang Santos, Matanglawin,

Peña, Regalado, Mariano't Ben Ruben

Na, inuuban na sa gayong gawain.

Dahil sa ang iyong mg̃a gawang katha

Ay nang̃asusulat na lahat sa tula,

Mg̃a tulang hindi pangsira sa wika

At bagkus pangayos, pangbuhay sa diwa.

Ng̃uni't sa limbagan ng̃ Pamahalaan

Nang aking mamalas iyong kabataan:

Yaong paghang̃a ko'y lalong naragdagan

At halos di kita mapaniwalaan.

Isang katulad mo! isang batangbata

Ang makayayari ng̃ maraming katha;

Mg̃a kathang busog sa mg̃a hiwaga ...

At bihibihira ang nakagagawa?

Sinong di hahang̃a sa dunong mong angkin

Lalo't sa lagay mo, ikaw, uuriin?

Ah! di sa pang̃alan lamang ikaw Angel!

Sa puso ma't diwa ikaw ay Angel din!

Angel ka ng̃ang buhat doon sa Olimpo

Na pinaparito ng̃ diyos Apolo,

Upang makatulong sa pagbungkal dito

Ng̃ mina ng̃ Wika nating Pilipino.

Na, nang̃atatago sa parang at gubat

At sa mg̃a bundok na lubhang mataas;

Sa sapa at batis sa ilog at dagat

Na puno ng̃ mg̃a magandang alamat.

Ang kasangkapan mo na iisaisa

Ang nang̃agagawa ay katakataka,

Sa sama'y pangbuti, sa dung̃o'y pasigla

Sa sira'y pangbuo't pangaliw sa dusa.

Kasangkapang laging laan sa pagdamay

Sa nang̃aaapi at nahihirapan,

Mabait na guro sa hang̃al ó mangmang,

Sulong maliwanag sa nadidiliman.

¡Oh, ang íyong diwa na nagpapagawa

Sa iyong panitik na gintong mistula,

Ng̃ mg̃a puntahing banal at dakila

Sa ikabubunyi ng̃ sariling Lupa!...

Bayaan mong ako'y magpilit tumugtog

Sa aking kudyaping mahina at paos,

Tanda ng̃ paghang̃a at pagpuring lubos

Sa mg̃a gawa mong dakila at bantog.

Leonardo L. Gomba.

Maynila, S.P., Abril, 1910.

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK NASAWING PAGASA ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg™ License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works provided that:

- • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

- • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

- • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

- • You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg™ and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

back

back

back

Table of Contents

ANGEL DE LOS REYES

¡¡NASAWING PAGASA!!

¡NASAWING PAGASA!

KASAYSAYANG TAGALOG

ANGEL DE LOS REYES

MAYNILA, K.P.

LAHAT TUNGKOL PILIPINO

Inyong paghanapin sa mga aklatan

at makabibili sa makákayanan

upang huwag kayóng tamaa't masaktan

TALAAN NG NILALAMAN

SA MAGLÍLIWALÍW SA

Bayan ng̃ Antipulo

ANG MGA PUMÁPATÁY SA

Kalulwá ñg Bayan

MABUTI KANG TAO NGUNI'T

Masama kang Kristiyano

¿SINO ANG NATUMPÁK?

Kayó nga ang humatol

SA KINAÚUKULAN

¡Maaliwalas ang daan ko!

PANG̃UNANG SALITA

¡Nasawing Pagasa!

I

II

III

IV

V

WAKAS

¡Ang Diwa Mo!

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE